# KONSTITISYO YA REPUBLIKI YA DEMOKRATIKI YA KONGÓ

> **Journal Officiel ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó**
> Ebongisami na **Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011** oyoebongisamaki mibekomíngi ya Konstitisyo ya 18 février 2006
> *(Masolo oyobatindaná)**
> **Mobu 52 : Kinshasa, 5 février 2011 : Nomero ya Ntina**

---

> **Tala mpe :** Traduction fidèlena lingala ya Kinshasa. Mibeko míngina lingala ezalimingimingi yaliteya : Konstitisyo ya RDK ekomamaki nafrançais, monokoya ofisyele. Nkombo yabinguna, yabainstitution mpeya bikóya lekiemonani nafrançais nakoboyaki ndengeya sika.

---

## MOLAYI : MALOBA YA LIBOSO

**Biso, Ekolo ya Kongó,**

Obundani naesengo mpena ndengeya esikamoko likoloya bilulúya bolamuya bonsomi, bokangami, boyokani, bosembo, kimiampe mosala ;

Biso oyotozali namokano mokoya kotonga, namotindo ya Afrique, Boma oyoelanda mibekompe Mboka yanguya mpeya mbote, oyoekotongama nadémokrasi yasolosolo yapolitiki, yaéconomie, yabolamu mpeya nkundo ;

Biso oyotozali koyebaete bosembo tempe bilokooyo ebimaka nayango : kosilika yamabe, bokabi, bokufiya malobaya mabota, koyebamboka yamoto yémoko, kobanda nalibota yamoto, kotiabato pembeni yamboka, kolanda motoya bandó : ezakati yantina yakobulisa mibekompe yakobebisa mboka ;

Biso oyotozali namokano yakobatela mpeya kokomisa makasibonsomi mpeboyokani yamboka nakoyangela makambo yandenge ndengeya batona mboka ;

Biso oyotozali kosimba lisusuboyokani nabiso ya Déclaration Universelle des Droits de l'Homme, na Charte Africaine des Droits de l'Homme etdes Peuples, na Conventions ya Nations Unies likoloya Makoki ya Bana mpeya Makoki ya Basi, mingimingi likoloya mokanoya bokokani yabasi mpeya bakombo nabainstitution yamboka, mpena bilokoya boyokani yabanzoto yamokili oyoelanda kobatela mpekolendisa makokiya bato ;

Biso oyona mokanoya komona Bistate nyonsoya Afrique kobundana mpekosalaka mosalamoko mpoya kolendisa mpeya kokomisa makasiboyokani ya Afrique nanzela yabinguna yakati-kati, yaezipo mpeya kati-mboka, mpoya kopesabikulusu yamalamu yabokeli mpeya mobuteli yabolamu na Biékolo ya Afrique ;

Biso oyotosimbami nakolendisa boyokani yabanzoto yamokili oyoeza yabolamu yamibale yabankolo, mpeya kosunga batoya mokilimobimba, nakoyangela malobaya bokondima yayabé mpeya mibekoya bokonzi mpeya patatúya Bistate nyonso ;

Biso oyotosimba lisusulotombo nabiso oyoelekaki tempe esilaka teya kozalabonsomi mpeya kokolaya molayina bisoya politiki, yaéconomie, yabolamu mpeya nkundo, nanzela yaelikya nabiso moko ;

Biso oyotoyebi malobana bisoliboso ya Nzambe, Mboka, Afrique mpe Mokili ;

**Tobimisaka nalokumu monenekopambela Konstitisyo oyo.**

---

## TÍTULO Ier : BISALELI YA MOLAYI

### Chapitre yaliboso : Ya Boma mpe Bokonzi

#### Kisanga 1 : Ya Boma

**Eteni 1**

Republiki ya Demokratiki ya Kongó eza, nabankango yayango ya 30 juin 1960, Boma yamibeko, yabonsomi nayé moko, yabokonzi, yaboyokani, oyoekoki kobukama te, yabolamu, yadémokrasi mpeya nkeloya kondima nyonsoya Nzambe.

- Elembo nayango eza **lopango yabulú yalola**, oyoezali nanyota yamotane yasafú nangambo yangambo yamwango mpeekokisami nabazo yamotane finement encadrée yasafú.
- Neno nayango eza **« Bosembo – Kimia – Mosala »**.
- Armoiries nayango ezalina motoya nkoioyo epakulami nangambo yamwango mpena ngamboya mobimba, nalonga yanzou mpeya libunga, makambo nyonsoetelemi likoloya libanga.
- Nzembo nayango eza **« Debout Congolais ! »** (Telema Bana Kongó !)
- Mbongo nayango eza **Fala ya Kongó**.
- Monoko nayango yaofisyele eza **français**.
- Banoko yaekolo eza **kikongo, lingala, swahili mpetshiluba**. Boma ezalikolendisa yangomobimba nakokita motote.
- Bamonoko yabankó yamboka ezaya nkundoya ekoloya Kongó oyo Boma ebatelaka.

**Eteni 2**

Republiki ya Demokratiki ya Kongó ezalina villeya **Kinshasa** mpe **biesongo 25** oyoezali nabotali yasembo yamobeko.

Biesongo yangoeza : Bas-Uele, Équateur, Haut-Lomami, Haut-Katanga, Haut-Uele, Ituri, Kasaï, Kasaï Oriental, Kongo Central, Kwango, Kwilu, Lomami, Lualaba, Kasaï Central, Maï-Ndombe, Maniema, Mongala, Nord-Kivu, Nord-Ubangi, Sankuru, Sud-Kivu, Sud-Ubangi, Tanganyika, Tshopo, Tshuapa.

Kinshasa ezaville yamotindami yamboka mpeesika yabainstitution yaekolo. Ezali nantina ya Esongo. Ville yamotindami ekokikobangisama naesika mosusuya mbokafolo nanzela yaréférendum.

Kokabola yamakambo yantina katiya Boma mpebiesongo esalemaka nandenge etalelemi na Título III ya Konstitisyo oyo.

Bankango yabiesongo mpeya villeya Kinshasa ebongisami namobeko yamisala ya Parlement.

**Eteni 3**

Biesongo mpebisangani yamabelé oyobakonziami ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó bazalina botaliya semboya mobekompe bakonziamaka nabinguna yaesika.

Bisangani yamabelé oyobakonziami eza : ville, commune, secteur mpechefferie.

Bazali nabonsomi yakozala bomengo mpeya koyangela yomoko makokiya économie, yabato, yapalata mpeya misalana bango.

Malonga, mosaleli, misalaya bisangani yamabelé oyobakonziami mpeboyokani yabango na Boma mpena biesongo ebongisami namobeko yamisala ya Parlement.

**Eteni 4**

Biesongo yasika mpebisangani yamabelé ekokikosalema nakobuka tona kobundisa, nabansuka oyoebongisami na Konstitisyo mpena mobeko.

---

#### Kisanga 2 : Ya Bokonzi

**Eteni 5**

Bokonzi yaekolo ezaliya Bato. Nguya nyonsoebimaka na Bato oyoesalaka yangombala mokona nzelaya référendum toya likita, mpena nzelaya batooyo baponi.

Ata kisanga mokoya batoto atamoto mokoekoki kokatayango namaboko nayango te.

Mobeko ebilangiaka bansuka yamisala yabalikita mpeya référendum.

Likita ezaya batonyonso, yakokani mpeya bosombo. Ezali yambala mokoto yamibale.

Na nkoboya bisaleli yabaeteni 72, 102 mpe 106 ya Konstitisyo oyo, bazalina nguyaya kolobela toya kopona, nabansuka oyoebongisami namobeko, batoya Kongó yabasi mpeya bakombo, oyobakomi mbula 18 oyoeleki mpeoyo bazalina makokiya bolamuna politiki.

**Eteni 6**

Kobukana yabipartito yapolitiki ebongisami na Republiki ya Demokratiki ya Kongó.

Moto nyonsoya Kongó oyoazali namakoki nayango yabolamu mpeya politiki azalina lotombo yakotonga partiya politiki toya kokangama naparti yabonponi nayango.

Bipartito yapolitiki basalelaka nakati yakoloba likita, yakokomisa makasimakanisi yaekolo mpeya mateyaya boyekoli yabolamu yamboka. Batongamaka mpebasalaka misalana bangobonsomi nakoyangela mobeko, mobembo molayiya ekolompe makambo yabolamu.

Bipartito yapolitiki basengwami naboyangeli yamibeko yadémokrasi yakobukana, yaboyokani mpebokonzi yaekolo.

Bipartito yapolitiki ekokikozwa na Boma palataya mbokampo yakolembisa balikita nabango tomisala nabango, nabansuka oyoebongisami namobeko.

**Eteni 7**

Moto teekoki kotonga, nandenge ninioyo ekokikozala, partimoko yamboka mobimba toya lisanga yamboka.

Kotonga partimoko ezali **likambo mabeoyo elekaka teya bolando yandenge yalibela yahaute trahison** oyomobeko epamelaka.

**Eteni 8**

Opposition yapolitiki ebongisami na Republiki ya Demokratiki ya Kongó. Makoki oyoebandisanaka nakozala nayango, namisala nayango mpena bitumba nayango yakofanda nanguya nanzela yadémokrasi ezaya sembo. Ekoki kobundisama folona bansuka oyoetelemi likoloya bipartito nyonsompe misalaya politiki na Konstitisyo oyompe mobeko.

Mobeko yamisala ya Parlement ebilangiaka ntinaya opposition yapolitiki.

**Eteni 9**

Boma esalelaka bokonzi yaseko mingimingi likoloya mabelé, yase-mabelé, yamayi mpeya zamba, likoloya esikaya lola, yaebale, yalaki mpeya mbuya Kongó mpelikolo yambu yamabelé ya Kongó mpeya plateau continental.

Banzela yakotombola mpeya kopesamela esikaya Boma oyoetalelemi naalinia yaliboso yaeteni oyoebongisami namobeko.

---

### Chapitre 2 : Ya Nationalité

**Eteni 10**

Nationalité ya Kongó ezalimoko mpeya ekateli. Ekoki kozalaelongo nayango mosusute.

Nationalité ya Kongó ezalina libandela tona kozwana motomoko.

Azali Mongó yalibandela, motonyonso oyoazali yabikolo yabato oyobango mpemabelé nabango ekosemeki oyoekomi Kongó (sik'oyo Republiki ya Demokratiki ya Kongó) natango yabonsomi.

Mobeko yamisala ya Parlement ebilangiaka bansuka yakokumisa, yakozwa, yakolokola mpeya kozongela lisusunationalité ya Kongó.

---

## TÍTULO II : MAKOKI YA BATO, BONSOMI YA NTINA MNE MISALA YA MOBALI/MWASI YA MBOKA MNE YA BOMA

### Chapitre yaliboso : Makoki ya Politiki mpeya Bolamu ya Mboka

**Eteni 11**

Bato nyonsobabotamaka nabonsomi mpena bokokani nalokumu mpena makoki. Kasi, kosalela makokiya politiki ebongisami folona batoya Kongó, longola bansuka oyoebongisami namobeko.

**Eteni 12**

Bato ya Kongó nyonsobazali nabokokani libosoya mobekompe bazalina lotombo yakobatela oyoebokwami namibeko.

**Eteni 13**

Moto mokote ya Kongó akoki, namakambo yamateya mpeya kosomba baposito yamboka tona makambo mosusunyonso, kozwambeka yakotia pembeni, oyoebimaka namobeko tona mosalaya batoya Boma, nantina yakondima nayango, yalibota nayango, yantina nayango yabolamu, yaesika nayango yakofanda, yamakanisi nayango toya kondima nayango yapolitiki, yakobatela nayango ekolo, bato, lisanga tokisinzo yankundo toya monoko.

**Eteni 14**

Binguna yamboka bateleraka kolokola ndengenyonso yakotia pembeni yamwasi mpebateleraka kobatela mpekolendisa makokina yango.

Basalaka, nabinkaba nyonso, mingimingi nabinkaba yabolamu yamboka, yapolitiki, yaéconomie, yabolamu mpeya nkundo, misalanyonso yamalamu mpoya kobotisa naeleki yamwasi mpeya kosangisa mwasimobimba nabokeli yamboka.

Basalaka misalampo yakolwa bampaka nyonsoya monyoko likoloya mwasina molayiya mbokaya monenempe yamboka yakati.

Mwasi azalina lotombo yabokokani yakopona nakati yabainstitution yaekolo, yabiesongo mpeya bisangani yamabelé. Boma ebatelaka kokomanyiso ya **bokokani yamibali mpeya basi** nabainstitution yango.

Mobeko ebilangiaka banzela yakosalela makokiyango.

**Eteni 15**

Binguna yamboka bateleraka kolokola bampaka yamonyoko yanzoto.

Na nkoboya boyokani yabanzoto mpeya bikonzane yamokili mobimba, monyoko nyonsoya nzotooyo esalemaka likoloya motonyonso, namokano yakobebisa, yakopasola libotampe yakobomisa ekolomobimba ekomisami **likambo mabelikolo yabato nyonso** oyomobeko epamelaka.

**Eteni 16**

Moto azaliya sembo. Boma ezalina mosalaya koyangela yangompe yakobatela yango.

Moto nyonsoazali nalotombo yabomoi, yabotali yanzoto mpeya kokolana bonsomi yamotindo nayango, nakoyangela mobeko, mobembo molayiya ekolo, lotombo yamoto mosusumpe makambo yabolamu.

- Moto teakoki kozalamumwa tona ntinaya kofanana nayango.
- Moto teakoki kotiamabe, minyoko yanyama toya koyobisa.
- Moto teakoki kosilisama mosalaya nguyato yabanzaza.

**Eteni 17**

Bonsomi yamoto ebateli. Ezali mobeko, kokanga ezayango yaleki.

Moto teakoki kotelema, kozwa, kokangama tokopamelama folona mobekompe nandenge oyoyango ebilangiaka.

Moto teakoki kotelema namosala tona kosilaka oyoezali likambo mabete natango oyoesalemaki mpena tangoya kotelema.

Moto teakoki kopamelama namosala tona kosilaka oyoezali likambo mabete natango yakosalema nayango mpena tangoya kopamelama.

Peleke yamakasi kolekaoyo etelemi natango yalikambo mabeekoki kopesate.

Peleke elekaka kosalema tangooyo, namobeko oyoeuti sukaya etumbuya lokumu :
1. ebomisami ;
2. likambo oyobapamelaki yémpo nayango elongwi botaliya likambo mabe.

Soki pelekeekitisami namobeko oyoeuti sukaya etumbuya lokumu, pelekeesalemaka nandenge yamobeko yasika.

Bosepeli yamosala mabeeza yamoto moko. Moto teakoki kotelema, kozwa, kokangama tokopamelama namosala yamoto mosusu.

Moto nyonsooyo atyolami nalikambo mabe **akanisami ezamosali mabete** kinona lokumuna yangoekobongisama naetumbu yantina yaeleki.

**Eteni 18**

Moto nyonsooyo akangamaki asengwami mbalamoko yakoyeba mitindo yakokangama nayango mpeya milukinyonso oyoebakisami likolona yango, mpeyango nyonsona monokooyo ayebaka. Asengwami mbalamoko yakoyebisama makokina yango.

Moto oyoazali nabotali yakomisyere azalina lotombo yakopesa bangona mbalamoko kosalana nalibota nayango tona mulayina yango.

**Botali yakomisyere ekokite kolekamasaa talona ntukumoke**. Suka yatango yango, motooyo azalina botaliya komisyere asengwami tokobimisama tokotia namaboko yalokumu yabosembo oyoezali nanguya.

Moto nyonsooyo akangami asengwami koyokana mboteoyo ebatela bomoina yango, botalina yangoya nzotompe yamotindo mpelokumu nayango.

**Eteni 19**

Moto teakoki kobimisama tokoselwa namakumu nayango mpena mokanona yangona jugeoyo mobekoetia yé.

Moto nyonsoazali nalotombo yakoyoka makambo nayango natango yamalamu najuge oyoazali nanguya.

Lotombo yakobatela yabiargument ebongisami mpeebateli.

Moto nyonsoazali nalotombo yakobatela mokomoko toya kozwalisungi yamodefendeur oyoaponi mpeyango nabiboye nyonsoya procedure yamosala yamosali mabe, kosangisa naboyekoli yapolisi mpeya ba-instruction yaliboso yalokumu. Akoki mpekozwa lisungi libosoya baservice yasécurité.

**Eteni 20**

Masala yabakota mpeya batribunal ezaliya batonyonso, longola sokibato yamboka ekolyana mpasi, tona makambo yabolamu. Na ntinayango, tribunal eteyaka biyanona lokongelu.

**Eteni 21**

Etumbu nyonsoya lokumuekomami mpeoyo biargument nayango elakisami. Ebimisami namasala yabato nyonso.

Lotombo yakoluka lisusulikolo yaetumbu yalokumu ebongisami nabato nyonso. Esalemaka nabansuka oyoebongisami namobeko.

**Eteni 22**

Moto nyonsoazali nalotombo yabonsomi yamakanisi, yamotindo mpeya kondima.

Moto nyonsoazali nalotombo yakolakisa kondima nayango tomakanisi nayango, yémoko toelongo nabango, namboka yamonene mpeya kati, nanzela yakondima yanzambe, yamateya, yamisala, yakosalela yanzambe, yantina yabomoi yakondima yanzambe, nakoyangela mobeko, mobembo molayiya ekolo, makambo yabolamu mpemakoki yamoto mosusu.

Mobeko ebilangiaka banzela yakosalela bonsomi yango.

**Eteni 23**

Moto nyonsoazali nalotombo yabonsomi yakoloba.

Lotombo oyoezangi bonsomi yakolakisa makanisi nayango tokondima nayango, mingimingi nanzela yakoloba, yakokomba mpeya elilingi, nakoyangela mobeko, mobembo molayiya ekolompe makambo yabolamu.

**Eteni 24**

Moto nyonsoazali nalotombo yaboyebi.

Bonsomi yapresse, bonsomi yaboyebi mpeya kopesamakambo nanzela yaradio mpeya télévision, yapresse yakokomba tona nzelanyonso yacommunication ebongisami nakoyangela mobembo molayiya ekolo, makambo yabolamu mpemakoki yamoto mosusu.

Mobeko ebilangiaka banzela yakosalela bonsomi yango.

Bamédia yaaudio mpeya ekombaya Boma ezabaservice yamboka oyobakiyaki ezalina bansuka yamalamu nabipartito nyonsoya politiki mpeya bolamuya mboka. Ntina yabamédia ya Boma ebongisami namobeko oyoebatelaka bosatisi, bonsomi yaloba toya ndakisa, mpekobukana yamakanisi nakokabela mpekopesa boyebi.

**Eteni 25**

Bonsomi yakokutana nakimia mpena bilokoya bitumba ebongisami nakoyangela mobeko, mobembo molayiya ekolompe makambo yabolamu.

**Eteni 26**

Bonsomi yakolakisa makanisi namonene ebongisami.

Kolakisa makanisi nyonsona nzelaya mbokato naesika yabato nyonsoesengaka nabatondisi yabalakisi yakokomba mpona koyebisa lokumuya mbokaoyo ezalina nguya.

Moto teakoki kobanzisama nanguya yakosangisa nakolakisa makanisi.

Mobeko ebilangiaka bansuka yakosalela yango.

**Eteni 27**

Mongó nyonsoya Kongó azalina lotombo yakokomela mokomoko toelongo nabango pétition nalokumu yamboka oyoejisaka yangona mikolomisatu yantuku.

Moto teakoki kotombela banyumu nandenge ninioyo ekokikozala nantina yakozwa lisemiyango.

**Eteni 28**

Moto teasengwami kosalela mitindo oyoeteli mbumamabe naboko. Moto nyonso, mosalinyonso ya Boma akokite kotosamitindo, tangomitindo oyoezwami ezaya kobunda nyonsoete makokiya batompe bonsomi yamboka nabolamu ezaebatelama.

Kolakisa yamabe nambuma yamitindo ezamosala yamoto oyoakoki tekosalela yango.

**Eteni 29**

Ndako ezaliya sembo. Ekoki tekozwa tokotelema folona ndengempe bansuka oyoebongisami namobeko.

**Eteni 30**

Moto nyonsooyo azalina mabeléya mbokaazali nalotombo yakokata nabonsomi, yakozwa esikaya kofanda nayango, yakobima mpeya kozongela, nabansuka oyoebongisami namobeko.

Mongó mokote ya Kongó akokikobimisama namabelé ya Republiki, tokobanzisama kolongwa mboka, tokobanzisama yakofanda nalibanda yaekolo nayango yalibela.

**Eteni 31**

Moto nyonsoazali nalotombo yakobatela molayina yangompe yabosombo yamakanda, yatélécommunication toya ndengenyonso yacommunication. Kobunda likokoya lotombo yangoesalemi folona bansuka oyoebongisami namobeko.

**Eteni 32**

Mojanji nyonsooyo azalina bansuka namabelé yamboka azokaki nakobatelama oyoepesami nabato mpena bilokona bangona bansuka oyoebongisami naboyokani yabanzoto mpemibeko.

Asengwami kotosamibeko mpemibembo ya Republiki.

**Eteni 33**

Lotombo yakobomba azalina ntina.

Republiki ya Demokratiki ya Kongó epesaka, nakoyangela sécurité yaekolo, bosombo namabelé nayango nabato yamabelé mosusuoyo balandami tobatombisami nantina yamakanisi nabango, kondima nabango, boyokani nabango yabato, yalisanga, yabato, yamonoko tona misalana bangoya kolendisa démokrasi mpekobatela Makoki ya Bato mpeya Bikolo, nandenge yamibeko mpemibembo oyoezali nanguya.

Moto nyonsooyo azalibonsomi yakobomba teakoki kosalela mosalanyonso yakobebisa mbokana yangoya libandela tomboka mosusunyonso, bandana mabeléya Republiki ya Demokratiki ya Kongó.

Bato oyobafundi tebakoki tekopesama nalokumu ya Boma oyobatombisami nayango tokobimisama namabelé nayango.

Na ntinanini te, motote akokikokota namabelé ya Boma oyoakoki koyokana minyoko, bilokominyoko, yanyama, yakobebisa mpeya koboya.

Mobeko ebilangiaka banzela yakosalela lotombo yango.

---

### Chapitre 2 : Makoki ya Économie, ya Bolamu mpeya Nkundo

**Eteni 34**

Biloko yamoto ezaya sembo.

Boma ebatelaka lotombo yabiloko yamoto mokoto yabango mpe, oyobazwami nandenge yamobeko toya nzoli.

Elembelaka mpeeteleraka sécurité yabozali yabiloko yabato, ya Kongo mpeya ba-mojanji.

Moto teakoki kobimisama bilokona yangofolo namposa yamboka mpena elongaya malamuoyo epesami naliboso, nabansuka oyoebongisami namobeko.

Moto teakoki kozwabiloko nayango folona etumbuya lokumuya bosembo oyoezali nanguya.

**Eteni 35**

Boma ebatelaka lotombo yamisala yamoto moko, yabato ya Kongó mpeya bajanji.

Elembelaka misalaya mokoliya pamba, yabiloko yamaboko, yankundo mpeya misalaya mabokona batoya Kongó mpeeteleraka kobatela mpekolendisa misalampe bobukiya ekolo.

Mobeko ebilangiaka banzela yakosalela lotombo yango.

**Eteni 36**

Mosala ezalotombo mpemisala yasembo namongó nyonsoya Kongó.

Boma ebatelaka lotombo yamosala, kobatelama naelongi yamosala mpeelonga yamalamu mpeya bolamuya mosalaoyo epesaka namosali mpena libotana yangobomoi yandenge yalokumu yabato, nabitokonami yakobatela yabolamu nyonsomingimingi pension yasuka yamosala mperente viagère.

Moto teakoki kobundisama namosala nayango nantina yalibandela nayango, yanzoto nayango, yamakanisi nayango, yakondima nayango toya ntinana yangoya économie mpeya bolamu.

Mongó nyonsoya Kongó azalina lotombo mpemisala yakobakisa namosala nayango nakotonga mpebolamu yaekolo.

Mobeko ebongisami nabotali yabaosali mpeesaleli bansuka yantina yabasaleli yamibeko yabigroupe yamisala mpeya kosalela misalaoyo esengaka mateyaya ecoleto yauniversité.

Binguna yakati mpemisali yabigroupe yamisala esengwami kozalaya démokrasi.

**Eteni 37**

Boma ebatelaka bonsomi yabobundisi.

Binguna yamboka basalaka elongona bisangani oyobisungiaka nabokeli yabolamu, yaéconomie, yamakanisi, yamotindo mpeya elimoya batompe yamateya yabakomi/basiya mboka. Bosalani yangoekoki kozalana nzelaya subu.

Mobeko ebilangiaka banzela yakosalela bonsomi yango.

**Eteni 38**

Bonsomi yasindika ebateli mpeebongisami.

Bato ya Kongó nyonsobazali nalotombo yakotonga basindika toya kokangama nabango nabonsomi, nabansuka oyoebongisami namobeko.

**Eteni 39**

Lotombo yakobanda lisanga yamosala (grève) ebateli mpeebongisami.

Esalemaka nabansuka oyoebongisami namobeko oyoekoki kolokola tokokata mosalana binkaba yabobeli yaekolo mpeya sécurité, tona misalanyonso tona service yamboka oyoezali yantina yamolayi naekolo.

**Eteni 40**

Moto nyonsoazali nalotombo yakobala motooyo aponi, yanzoto yamosusu, mpeya kotonga libota.

Libota, nzingaya ntinaya boyokani yabato, ebongisami mpoya kobotisa boyokani nayango, bosimbo nayango mpekobatelama nayango. Etelemi nakobatelama yabinguna yamboka.

Litombolo mpemateya yakopesa nabana ezali, natata mpemama, lotombo yandenge yalibandela mpemisala oyobasalelaka namotamboli mpelisungi yabinguna yamboka.

Bana bazalina misalaya kosunga batatampe bakakana bango.

Mobeko ebilangiaka mibekolikolo yalibala mpeya mosaleli yalibota.

**Eteni 41**

Mwana mukeazali motonyonso, yabokomi teya nzoto, oyoakokisi mbula 18 te.

Mwana mukenyonso azalina lotombo yakoyeba nkomboya tatana yangompe yamama nayango. Azali mpena lotombo yakoyokana nakobatelama yalibota nayango, yamboka mpeya binguna yamboka.

Kotika banampe kobetabana naminyoko, mingimingi kotombela banana makambo yanzoto, bonyoko yanzoto mpekotombela banankisi ezalina mobekompe epamelami namobeko.

Batata bazalina misalaya kobatela banana bangompe yakolwa bampaka nyonsoya monyoko kolekana ndakompe nalibanda yandako.

Binguna yamboka bazalina mosalaya kopesakobatelama nabana oyobazali nampasi mpeya kotialiboso yalokumu yabosembo batondisi mpebato yabosaleli yamakambo mabena likoloya bana.

Ndenge nyonsoya kosalela banabake misusuezali namobeko mpeepamelami namobeko.

**Eteni 42**

Binguna yamboka bazalina mosalaya kobatela bolenge-bilenge nampaka nyonsoya kobunda botaliya bozalina bango, mateyana bangompe bokolina bangoya mobimba.

**Eteni 43**

Moto nyonsoazali nalotombo yamateya yaecole. Etombisami namateya yaekolo.

Mateya yaekolo ezangibinsitusi yamboka mpebinsitusi yamoto mokooyo bakomisami.

Mobeko ebilangiaka bansuka yakotonga mpeya misaliya binsitusi yango.

Batata bazalina lotombo yakopona ndengeya mateyaya kopesana banana bango.

**Mateya yaliboso esengami nanguya mpeemela tena binsitusi yamboka.**

**Eteni 44**

Kobomisa kolekola teeza misalaya ekolooyo Gavermani esengwami yakosala programme yantina mpona yango.

**Eteni 45**

Mateya ezalina bonsomi.

Kasi ezalina motamboli yabinguna yamboka, nabansuka oyoebongisami namobeko.

Moto nyonsoakoki kofanda nabinsitusi yamateya yaekolo, nakokita teya esikaya libandela, yabato, yakondima yanzambe, yanzoto, yamakanisi yapolitiki toya ebilangi, yantina yanzoto nayango, yamakanisi toya motindo, nandenge yabobuki nayango.

Binsitusi yamateya yaekolo ekokikosalela elongona binguna yakondima yanzambe, nabakeleki yabango oyobatata bazalikoluka, mateyaya ndengeya kondima yanzambe yabango.

Binguna yamboka bazalina misalaya kolendisa mpeya kobatisa nanzela yamateya, yamateya mpeya kopandisa, boyangeli yamakoki yabato, bonsomi yantina mpemisala yamoto yamboka oyoelobami na Konstitisyo oyo.

Binguna yamboka bazalina misalaya kobatisa mpeya mateyaya Konstitisyo, ya Déclaration universelle desdroits de l'homme, ya Charte africaine desdroits de l'hommeet despeuples, mpeya boyokani nyonsoya esipompe yabanzoto yamokili oyoelatelemi namakoki yabato mpeya mobekoya bomotooyo bakomisami.

Boma ezalina mosalaya kotiamakoki yabato naprogramme nyonsoya mateyaya batoya bilabi, yapolisi mpeya baservice yasécurité.

Mobeko ebilangiaka bansuka yakosalela etenioyo.

**Eteni 46**

Lotombo yankundo, bonsomi yakolonga bilongo yamakanisi mpeya bilokoya nkundo, mpeya boyekoli yascience mpeya teknolojia ezabateli nakoyangela mobeko, mobembo molayiya ekolompe makambo yabolamu.

Makoki yamotonga-bilongo mpeya bilokoya makanisi yamoto ezabateli mpekobatelami namobeko.

Boma eteleraka, nakosala misalana yango, kobukana yankundo yamboka. Ebatelaka nkundoya ekoloya Kongó mpeelendisaka yango.

**Eteni 47**

Lotombo yabozali yamalamu mpeya bileiya sécurité ezana ntina.

Mobeko ebilangiaka mibekoya ntinampe mibembo yamosaleli yabozali yamboka mpeya bileiya sécurité.

**Eteni 48**

Lotombo yandako yamalamu, lotombo yamayi yakozwela mpeya motoya électricité ezana ntina. Mobeko ebilangiaka banzela yakosalela makokiyango.

**Eteni 49**

Moto yamibu mingimpe motoya mobekoya nzotobazali nalotombo yabitokonami yantina yakobatelama nandenge yamposa yanzoto nabango, yamakanisi nabango mpeya motindo.

Boma ezalina misalaya kolendisa kozalaya motoya mobekoya nzotona katiya bainstitution yaekolo, yabiesongo mpeya bisangani yamabelé.

Mobeko yamisala ya Parlement ebilangiaka banzela yakosalela lotombo yango.

---

### Chapitre 3 : Makoki ya Bato Elongo

**Eteni 50**

Boma ebatelaka makokimpe bilokoya semboya batoya Kongó oyobazali kolekana libanda tona katiya mboka.

Na koyangela boyamboli, mojanji nyonsooyo azalina bansuka namabelé yamboka akokikozwa makokimpe bonsomi ya Kongó moko, longola makokiya politiki.

Akoki kozwakobatelama oyoepesami nabato mpena bilokona bangona bansuka oyoebongisami naboyokani yabanzoto mpemibeko. Asengwami kotosamibeko mpemibembo ya Republiki.

**Eteni 51**

Boma ezalina misalaya kobatisa mpeya kolendisa kozalampe boyokani yakimia yabikeliko nyonsoya batoya mboka.

Ebatelaka mpeya kolendisa bikeliko yampasi mpekisinzo nyonsoya batobokeke. Eteleraka bolamuna bango.

**Eteni 52**

Bato ya Kongó nyonsobazali nalotombo yakimia mpeya sécurité kolekana mbokampe namokili mobimba.

Moto mokote tolisanga yabato ekokikosalela kisanga yamabelé yamboka mpoya kotomba mosalamabe toya terroriste likoloya Boma ya Kongó toya Boma mosusunyonso.

**Eteni 53**

Moto nyonsoazali nalotombo yaesika yabolamu mpeya malamumpo yabolamu nayango yamobimba.

Azali namisala yakobatela yango.

Boma eteleraka kobatela yaesika mpeya bozaliya bato.

**Eteni 54**

Bansuka yakotonga bauzine, yakobomba, yakokatisa, yakotemba mpeya kolongola binyonga yamabe, yakobeba mpeya radioactivité oyoebimaka nabiuzine yamisala yabato toya mabokoya motooyo ezalina mabeléya mbokaebongisami namobeko.

Kobeba nyonsoto kobomba nyonsooyo ebimaka namosala yaéconomie etialaka nakozwa lisusuto nakobongisama lisusu.

Mobeko ebilangiaka ndengeya bitokonami yakoyongela lisusu, yakobongisama mpebanzela yakosalela yango.

**Eteni 55**

Kokata yakokota, koleka, kobomba, kotiamabelé, kotombola namayi yaekolo mpeya esikaya mbuoyo ezalina bokonzi yaekolo, kopanda naesika yalola binyonga yamabe, yakobeba, yaradioactivité tobiloko nyonsoya mabe, oyoebimaka tote namabelé yamojanji, eza **likambo mabeoyo mobekoepamelaka**.

**Eteni 56**

Mosala nyonso, boyokani nyonso, bikonzane nyonso, lisusunyonso toata likambo nyonso, oyoetongami nakotia mboka, batompe ba-sociétés batopembeni yabiloko nabango yabomoi oyoebimaka nabiloko tona bozwiya libandela nabango, longola bisaleli yabanzoto yamokili yabilikambo yaéconomie, ekomisami **likambo mabeya kipelaoyo mobekoepamelaka**.

**Eteni 57**

Misala oyoetalelami naeteni yaliboso mpekokeka nayango, nandenge ninioyo ekokikozala, sokiesalemi namoto oyoazwi nguyaya mboka, epamelami lokola **likambo mabeya hautetrahison**.

**Eteni 58**

Bato ya Kongó nyonsobazali nalotombo yakoyoka bozwiya mboka.

Boma ezalina misalaya kopesayango nabonsomi mpeya kobatela lotombo yabokeli.

**Eteni 59**

Bato ya Kongó nyonsobazali nalotombo yakoyoka bozwiya batonyonso yamokili.

Boma ezalina misalaya kosalisa nakoyokana yango.

**Eteni 60**

Boyangeli yamakoki yabato mpeya bonsomi yantina oyoepambeli na Konstitisyo esengami nabinguna yamboka mpena motonyonso.

**Eteni 61**

Na ntinanini te, mpeata tangoétat desiège toétat d'urgence ebebisamako nandenge yabaeteni 85 mpe 86 ya Konstitisyo oyo, makokimpe mibekoya ntinaoyo etalelami kakana seekoki kobungisama te :

1. lotombo yabomoi ;
2. kosilika yaminyoko mpeya bilokoya minyoko, yanyama, yakobebisa toya koboya ;
3. kosilika yamumwa mpeya bisaleli yabokolwa ;
4. mobekoya bilakisi yabilikambo mabempe yabiloko yaminyoko ;
5. makokiya kobatela mpelotombo yakoluka lisusu ;
6. kosilika yakokangama nantina yandele ;
7. bonsomi yamakanisi, yamotindo mpeya kondima yanzambe.

---

### Chapitre 4 : Misala ya Moto ya Mboka

**Eteni 62**

Moto teakanisami ayebimobeko te.

Moto nyonsoasengwami nabotosi ya Konstitisyo mpeya kotosamibeko ya Republiki.

**Eteni 63**

Mongó nyonsoya Kongó azalina lotombo mpemisala yasembo yakobatela mbokampe patatúya mabeléna yangona misoya kobundisa toya kobunda yabato yalibanda.

Mosala yabilabi yanguya ekokikobandisama nabansuka oyoebongisami namobeko.

Lokumu nyonsoya ekolo, yaesongo, yabisangani mpeya banzoli yankundo ezalina misalaya kobatela boyokani ya Republiki mpepatatú yamabelé nayango, sokite azalina likambo mabeya hautetrahison.

**Eteni 64**

Mongó nyonsoya Kongó azalina misalaya kolekisa motonyonso tolisanga nyonsoya batooyo ezwanguya nanguya tooyo esalela yangona kobunda bisaleli ya Konstitisyo oyo.

Kokeka nyonsoya kobulisa bosaleli ya Konstitisyo eza **likambo mabeoyo elekaka telikolo yamboka mpe Boma**. Epamelami nandenge yamobeko.

**Eteni 65**

Mongó nyonsoya Kongó asengwami yakosala nabosembo misalana yangona Boma.

Azali mpena misalaya kolembisa patisimpe patisina yango.

**Eteni 66**

Mongó nyonsoya Kongó azalina misalaya koyangela mpekoluka bakombi nayango nakokita motote mpeya kotelana bangoboyokani oyoemonisaka kobatela, kolendisa mpekokomisa makasiboyokani yaekolo, boyangeli mpeboyamboli.

Azali mpena misalaya kobatela mpekokomisa makasiboyokani yamboka, mingimingi tangoyango ezalina mabulu.

**Eteni 67**

Mongó nyonsoya Kongó azalina misalaya kobatela biloko, bilokoya mbokampe yamboka, mpeya koyangela bilokoya motomosusu.

---

## TÍTULO III : MOSALELI MNE BISALELI YA NGUYA

### Chapitre yaliboso : Ya Bainstitution ya Republiki

**Eteni 68**

Bainstitution ya Republiki eza :

1. **Mokonzi wa Republiki** ;
2. **Parlement** ;
3. **Gavermani** ;
4. **Bakota mpe Batribunal**.

---

### Kisanga 1 : Ya Nguya ya Kosalisa

#### § 1 : Ya Mokonzi wa Republiki

**Eteni 69**

Mokonzi wa Republiki eza Mokonzi ya Boma. Amelaka ekolompe azalielembo yaboyokani yaekolo.

Eteleraka boyangeli ya Konstitisyo.

Abatelaka, nakobosana nayango, misaliya malamuya binguna yamboka mpeya bainstitution mpeboyeki ya Boma. Azali nakobatelama yabonsomi yamboka, patatúya mabelé, bokonzi yaekolo mpeboyangeli yaboyokani yabanzoto mpebikonzane yabanzoto.

**Eteni 70**

Mokonzi wa Republiki aponiami nalikita yabato nyonsoya mbalamoko mpoya **mandatya mbulamitano oyoekomisami mokofolo**.

Suka yamandat nayango, Mokonzi wa Republiki atikala namosala kinona kotiaya solosolo ya Mokonzi yasika oyoaponiami.

**Eteni 71** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)*

Mokonzi wa Republiki aponiami **nabalobi yamingi yabalobi oyobalobisami**.

**Eteni 72**

Moto teakoki kozalakandidato yalikita ya Mokonzi wa Republiki sokiazali tena bansuka oyoetali yango :

1. kozalana nationalité ya Kongó yalibandela ;
2. kozalana mbula 30 tokoleka ;
3. koyokaya mobimba makokina yangoya bolamumpe yapolitiki ;
4. kozalate nantina yakobima oyoebongisami namobeko yalikita.

**Eteni 73**

Likita mpoya kopona Mokonzi wa Republiki ebikisamaka na Commission électorale nationale indépendante, **minitituku malibwé** libosoya sukaya mandatya mokonzi oyoazali nanguya.

**Eteni 74**

Mokonzi wa Republiki oyoaponiami akotaka namosala na **mikolotuku** oyoelandaka simaya kotangisa yantina yabikonkisi yalikita yamokonzi.

Liboso yakotia namosala nayango, Mokonzi wa Republiki apamelaka, libosoya Cour Constitutionnelle, ndayioyo elandaka :

> *"Ngai... oyoaponiami Mokonzi wa Republiki ya Demokratiki ya Kongó, napamelaka nalokumu moneneliboso ya Nzambe mpemboka :*
> *- kolanda mpekobatela Konstitisyo mpemibeko ya Republiki ;*
> *- kobatela bonsomi nayango mpepatatú yamabelé nayango ;*
> *- kobatela boyokani yaekolo ;*
> *- kotambola folona bolamuya mobimba mpekoyangela makokiya bato ;*
> *- kotelema makasina misalaya kopesabolamu yabato nyonsompe yakimia ;*
> *- kosalela nabosembo mpelokola mosaliya bosembo yabato, misalaya moneneoyo empamingai."*

**Eteni 75**

Soki esikaya mokonzi elongwi nantina yaliwa, yakoloba nayango moko, tona ntinanyonso yakolonga yantina, misalaya Mokonzi wa Republiki, longola yabaeteni 78, 81 mpe 82, esalelami natango yamwa mwana **Mokonzi ya Séna**.

**Eteni 76**

Elongi yaesika ya Mokonzi wa Republiki ebimisami na Cour constitutionnelle oyoepesami na Gavermani.

Mokonzi wa Republiki natango yamwa mwaateleraka misaliya likitaya Mokonzi yasika ya Republiki nabansuka mpemikolo oyoebongisami na Konstitisyo.

Soki esikaelongwi totango oyokolonga etalelami ezaya ntina, likitaya Mokonzi yasika esalemaka nabikita ya Commission électorale nationale indépendante, namikolo tukumotoba libosompe tukulibwa kolekasuka yakotangisa yaelongi.

Na tangoya mpasimonene yanguya, tangoyango ekokikokolisama namikolo tukumibale kolekana Cour constitutionnelle.

Mokonzi oyoaponiami abandisaka mandatya sika.

**Eteni 77**

Mokonzi wa Republiki atindaka malobana mboka.

Asalana na Chambres ya Parlement nanzela yamaloba oyoalakisaka toepesami kolakisama mpeoyo ekopesa nzelate yabolelele.

Abimisaka, mbalamoko namobu, libosoya Asemblé ya Ekolo mpe Séna oyobakutaná na Congrès, biyanoya ntinaya mbokana ntinaya bolamu.

**Eteni 78**

Mokonzi wa Republiki akangaka Premier Ministre nakati yabato yabunana ya Parlement simaya koteyaka nayango. Abongisaka misalana yangosima yakopesa nayango yabana-mandatya Gavermani.

Soki bunanaoyo ekokikozala te, Mokonzi wa Republiki atielaka mosalaya boyebina motompo yakomona coalition. Mosala yaboyebi ezaya mikolotuku misatumpe ekokikokolisama mbalamoko folo.

Mokonzi wa Republiki akangaka batomosusu yagavermani mpeabongisaka misalana bangona bosimbi ya Premier Ministre.

**Eteni 79**

Mokonzi wa Republiki abikisamaka mpeatelemi namakutano yabavministre. Soki azalite, atielaka nguyayango na Premier Ministre.

Mokonzi wa Republiki akomisaka mibekona bansuka oyoebongisami na Konstitisyo oyo.

Asalaka nanzela yaordonnance. Baordonnance ya Mokonzi wa Republiki longola yabaeteni 78 al. 1, 80, 84 mpe 143 ezalina emelaya Premier Ministre.

**Eteni 80**

Mokonzi wa Republiki atielaka naordonnance baGoverneurs mpebaVice-Gouverneurs yabiesongo oyobaponiami, namikolo tukuna ndengeya eteni 198.

**Eteni 81**

Na nkoboya bisaleli mosusuya Konstitisyo, Mokonzi wa Republiki akangaka, abongisaka misalampe, natango yamposa, abimanaka, nabosimbi ya Gavermani oyobateyaká na Conseil desministres :

1. baambassadeur mpebaenvoyé extraordinaire ;
2. baofficier général mpesupérieur yabilabi mpeya polisiya ekolo, Conseil supérieur yabobeli eyokomi ;
3. chef d'état-majorgénéral, banchef d'état-majormpe bacommandant yabinguna moneneya bilabi, Conseil supérieur yabobeli eyokomi ;
4. bafonsionaire yamonene yaservice yamboka ;
5. bamotoya babosisi yabaservice mpebainstitution yamboka ;
6. bamotoya Boma nabizumba mpebinguna yamboka, longola bacommissaire auxcomptes.

Baordonnance ya Mokonzi wa Republiki oyoebimaka nayango ezana emelaya Premier Ministre.

**Eteni 82**

Mokonzi wa Republiki akangaka, abongisaka misalampe, natango yamposa, abimanaka, naordonnance, bajugeya siègempe yaparquet nabosimbi ya Conseil supérieur yamagistrature.

Baordonnance oyoetalelami naalinia yaliboso ezana emelaya Premier Ministre.

**Eteni 83**

Mokonzi wa Republiki eza Mokonzi Mokonzi yabilabi yamboka. Atelemi na Conseil supérieur yabobeli.

**Eteni 84**

Mokonzi wa Republiki apesaka bigrade nabigroupe yaekolo mpebadécoration, nandenge yamobeko.

**Eteni 85**

Tango makambo yampasi ebakotomba nambala mokobonsomi topatatú yamabelé yamboka totango etongisi kolobamalamu yabainstitution, Mokonzi wa Republiki atangisaka état d'urgence toétat desiège simaya kosalana na Premier Ministre mpe Bamokonzi ya Chambres mibalena ndengeya baeteni 144 mpe 145.

Ayebisaka mbokana maloba.

Banzela yakosalela état d'urgence mpeétat desiège ebongisami namobeko.

**Eteni 86**

Mokonzi wa Republiki atangisaka ntakana ordonnance oyobateyaká na Conseil desministres simaya malobaya Conseil supérieur yabobeli mpendingisa ya Asemblé ya Ekolo mpe Séna nandenge yaeteni 143.

**Eteni 87**

Mokonzi wa Republiki asalelaka lotombo yakokitisa masumu.

Akoki kolongola, kobongisa tokokata bilokoya minyoko.

**Eteni 88**

Mokonzi wa Republiki atielaka baambassadeur mpebaenvoyé extraordinaire yalibanda ya Bistate mpeya binguna yamokili.

Baambassadeur mpebaenvoyé extraordinaire yalibanda batielami nayé.

**Eteni 89**

Biloko mpeliste civileya Mokonzi wa Republiki ebongisami namobeko yapalata.

---

#### § 2 : Ya Gavermani

**Eteni 90**

Gavermani ezana Premier Ministre, baminisitu, bavministre mpe, natango yamposa, bavice-premier ministres, baminisitu d'État mpebaminisitu délégués.

Etelemi na **Premier Ministre, Mokonzi ya Gavermani**. Soki azalite, motoya Gavermani oyoazali yaliboso esikana yangoazali nanguya nayango.

Bongo ya Gavermani eteleraka bokokani yamboka mobimba.

Liboso yakotia namosala, Premier Ministre alakisaka na Asemblé ya Ekolo programme ya Gavermani. Tango programme yangoekomisami nabunana moneneya batooyo bazalina Asemblé ya Ekolo, Asemblé ya Ekolo etielaka Gavermani nanguya.

**Eteni 91**

Gavermani ebilangiaka, nakosalana na Mokonzi wa Republiki, politiki yamboka mpeezalaka nabosepeli nayango.

Gavermani eyambelaka politiki yamboka.

Bilaka yalibanda, yabobeli mpeya sécurité ezabinkaba yabosalani ya Mokonzi wa Republiki mpe Gavermani.

Gavermani ezalina service yamboka, bilabiya mboka, Polisi yaekolo mpebaservice yasécurité.

Gavermani ezalina bosepeli na Asemblé ya Ekolo nabansuka oyoebongisami nabaeteni 90, 100, 146 mpe 147.

**Eteni 92**

Premier Ministre asalelaka mibekompe azalina nguyaya mibembo nakoyangela makokioyo epesami na Mokonzi wa Republiki.

Asalaka nanzela yadécret.

Akangaka, nadécret oyobateyaká na Conseil desministres, nabaposito yaservice yamboka mpeya bilabioyo apesami na Mokonzi wa Republiki te.

Bisaleli ya Premier Ministre ezalina emelaya, natango yamposa, baminisitu oyobasalelaka yango.

Premier Ministre akokikotia nguyana baminisitu yamwa mwaya nguyana yango.

**Eteni 93**

Minisitu azalaka nabosepeli yadépartement nayango. Asalelaka programme yagavermani naminisité nayango, nabotamboli mpebosangisi ya Premier Ministre.

Asalaka nanzela yaarrêté.

**Eteni 94**

Bavice-ministres basalelaka nanguya yabaminisitu oyobakangisami elongona bangobisaleli oyoepesami nabango naordonnance yamosaleli mpemisali ya Gavermani. Basalaka naesika yabaminisitu natango yakobika toya kozalate.

**Eteni 95**

Biloko yabato yagavermani ebongisami namobeko yapalata.

Premier Ministre azwaka, lisusu, dotation mpeyango.

---

#### § 3 : Bisaleli ya Mokapo ya Mokonzi wa Republiki mpe Gavermani

**Eteni 96**

Misala ya Mokonzi wa Republiki ekokanaka tena kosalela atamandat mokoya likita, ataposito mokoya mboka, yaboboli mpeya bilabimpe atamosala mokoya professionele.

Mandat ya Mokonzi wa Republiki ekokanaka mpete nabosepeli nyonsona katiya partiya politiki.

**Eteni 97**

Misala yamoto ya Gavermani ekokanaka tena kosalela atamandat mokoya likita, ataposito mokoya mboka, yaboboli mpeya bilabimpe atamosala mokoya professionele longola misalaya bilanga, yamaboko yamoto, yankundo, yamateya mpeya boyekoli.

Ekokanaka mpete nabosepeli nyonsona katiya partiya politiki.

**Eteni 98**

Na tangoya misalana bango, Mokonzi wa Republiki mpebato ya Gavermani bakokite, nabango mokoto nalisamu yamoto mosusu, kozwa, kolanda tona ndengenyonso mosusu, kokatana lokoyibiloko yamabelé ya Boma, yabiesongo toya bisangani yabakonziami.

Bakoki tekosangisama nambala mokoto nanzela yalibanda yabamarché yamboka mpoya bolamuya baservice tobainstitution oyopouvoir central, biesongo mpebisangani yamboka bakonziami bazalina bozwina yango.

**Eteni 99**

Liboso yakotia namosala mpesuka yamosala nabango, Mokonzi wa Republiki mpebato ya Gavermani basengwami yakotia libosoya Cour constitutionnelle boyambi yakokoma ya **bilokona bangoya libota**, oyoebilangiaka bilokona bangoya motindo, yabanki, yamabelé, nabilakisi yasembo.

Biloko yalibota esangisi bilokoya mobali/mwasina ndengeya bikonzane yalibala, yabana bakempe yabana, ataya bakitá, oyobazali nabosilisi yamobali/mwasi.

Cour constitutionnelle etindaka boyambi yangona service yapatisi. Soki boyambi oyoekomi te, namikolo tukumisatu, motooyo etalelami **akanisami alobaki kolonga**.

---

### Kisanga 2 : Ya Nguya ya Kokomba Mibeko

**Eteni 100**

Nguya yakokomba mibekoesalelami na **Parlement oyoezali na Chambres mibale** : Asemblé ya Ekolo mpe Séna.

Na nkoboya bisaleli mosusuya Konstitisyo oyo, Parlement akombamibeko. Eteleraka Gavermani, bizumba yamboka mpebainstitution mpebaservice yamboka.

Chambres nyonsoyibale ezalina bonsomi yaservice yamboka mpeya palatampe ezalina dotation nayango moko.

---

#### § 1 : Ya Asemblé ya Ekolo

**Eteni 101**

Bato ya Asemblé ya Ekolo bapelamaka **députéya ekolo**. Baponiami nalikita yabato nyonsoya mbalamoko mpeya bosombo.

Bakandidato yabalikita yabaéteni yamobeko bapesami nabipartito yapolitiki tona bigroupe yapolitiki. Bakoki mpekozala ba-indépendant.

Député nyonsoya ekoloaponiami naba-suppléant mibale.

Député yaekolo amelaka ekolo. Mandat nyonsoya banzaza ezampe nantina te.

Motutu yabadéputé yaekolo mpebansuka yalikita nabango mpeya kozalakandidato ebongisami namobeko yalikita.

**Eteni 102**

Moto teakoki kozalakandidato yabalikita yabaéteni yamobeko sokiazali tena bansuka oyoetali yango :

1. kozala Mongó ya Kongó ;
2. kozalana mbula 25 tokoleka ;
3. koyokaya mobimba makokina yangoya bolamumpe yapolitiki ;
4. kozalate nantina yakobima oyoebongisami namobeko yalikita.

**Eteni 103**

Député yaekolo aponiami mpoya **mandatya mbulamitano**. Akoki lisusukoponiama.

Mandat yadéputé yaekolo ebandisaka nakobongisama yamakoki na Asemblé ya Ekolo mpeesukisaka nakotia ya Asemblé yasika.

---

#### § 2 : Ya Séna

**Eteni 104**

Bato ya Séna bapelamaka **sénateur**.

Sénateur amelaka esongona yango, kasimandat nayango ezaya ekolo. Mandat nyonsoya banzaza ezampe nantina te.

Bakandidato ba-sénateur bapesami nabipartito yapolitiki tobigroupe yapolitiki. Bakoki mpekozala ba-indépendant. Baponiami **nanzela yamibale** na Basemblé yabiesongo.

Sénateur nyonsoaponiami naba-suppléant mibale.

**Bamokonzi ya Republiki yaliboso oyobaponiami bazalina ntinaya sénateur yabomoi.**

Motutu yabasénateur mpebansuka yalikita nabango mpeya kozalakandidato ebongisami namobeko yalikita.

**Eteni 105**

Sénateur aponiami mpoya **mandatya mbulamitano**. Akoki lisusukoponiama.

Mandat ya Sénateur ebandisaka nakobongisama yamakoki na Séna mpeesukisaka nakotia ya Séna yasika.

**Eteni 106**

Moto teakoki kozalakandidato ya Séna sokiazali tena bansuka oyoetali yango :

1. kozala Mongó ya Kongó ;
2. kozalana **mbula 30 tokoleka** ;
3. koyokaya mobimba makokina yangoya bolamumpe yapolitiki ;
4. kozalate nantina yakobima oyoebongisami namobeko yalikita.

---

#### § 3 : Ya Kobatela mpe Bikokaneli

**Eteni 107**

Moparlamentaire mokote akokikotelema, kolukama, kozwa, kokangama tokopamelama nantina yamakanisi tobalobi oyoalobaki nakosalela misalana yango.

Moparlamentaire mokote, natango yabasession, akokikotelema tokozwa, longola natango yakobaka nalikambo, folona ndingisa ya Asemblé ya Ekolo toya Séna nandenge yamakambo.

Na libanda yabasession, moparlamentaire mokote akokikozwa folona ndingisa ya Bureau ya Asemblé ya Ekolo toya Bureau ya Séna, longola natango yakobaka nalikambo, yakotelema oyoekomisami toya kopamelama yantina yaeleki.

Kokangama tokotelema yamoparlamentaire ekatisami soki Chambre oyoazali nayango elukayango. Kokatisa ekokite kolekatango yasession oyoezali sik'oyo.

**Eteni 108**

Mandat yadéputé yaekolo ekokanaka tena mandatya sénateur mpelisusu.

Mandat yadéputé toya sénateur ekokanaka tena misalato bamandat oyoelandaka :

1. motoya Gavermani ;
2. motoya institution d'appui àla démocratie ;
3. motoya bilabi, yapolisi yaekolo mpeya baservice yasécurité ;
4. juge ;
5. bosaliya service yamboka ;
6. cadrepolitico-administratif yaterritoire, longola batoya têteya bikeliko-chefferie mpeya bigroupe ;
7. mandataire yamboka oyoazali nanguya ;
8. motoya cabinet ya Mokonzi wa Republiki, ya Premier Ministre, ya Bamokonzi ya Chambres toya batoya gavermani ;
9. atamandat mosusuya likita.

Mandat yadéputé yaekolo toya sénateur ekokanaka tena kosalela misalaya malobaoyo epesami na Boma yalibanda tonguna yabanzoto.

---

#### § 4 : Ya Makoki ya Badéputé ya Ekolo toya Basénateur

**Eteni 109**

Badéputé yaekolo mpebasénateur bazalina lotombo yakokata nabonsomi mpekozanga mpakona mobimba yamabelé yamboka mpeya kobimana yango.

Bazali nalotombo yaelonga yamalamu oyoebatelaka bonsomi nabango mpelokumu nabango. Yango etalelami namobeko yapalata.

Bazali nalotombo ya **elongaya kobimaoyo ekokani namikolo nsambona ntukuya bilokona bango**.

---

#### § 5 : Suka mpe Kokatisa ya Mandat *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)*

**Eteni 110** *(ebongisami)*

Mandat yadéputé yaekolo toya sénateur esukisaka na :

1. sukaya législature ;
2. liwa ;
3. kolobana yangomoko ;
4. kozalana mpakoya ntina ;
5. kolonga yaseko ;
6. kobikakozanga bansuka mpendingisa nasession yakoleka ntukumoko yamakutano yasession moko ;
7. kobimaoyo ebongisami namobeko yalikita ;
8. kopamelama yantina yaeleki napeleke yamosala yapenal yaliboso mpoya likambo mabeya mokano ;
9. koponamosala oyoekokanaka tena mandatya députéto yasénateur.

Kasi, tangodéputé yaekolo tosénateur akangami namosala yapolitiki oyoekokanaka tena mosalana yangoya Parlement, mandatyango ekatisami. Azongela nantina namosala nayango ya Parlement simaya kosilika yamosala yapolitiki oyoekokanaka te.

Député yaekolo, sénateur tosuppléant oyoalongaka namokano partiya yangona politiki natango yalégislature akanisami alobaki kolonga mandatna yangoya Parlement.

---

#### § 6 : Ya Misali ya Asemblé ya Ekolo mpeya Séna

**Eteni 111**

Asemblé ya Ekolo mpe Séna batelemi nabango mokomoko na **Bureau yabato sambo** oyoesangisi :

1. Mokonzi moko ;
2. Vice-Président yaliboso moko ;
3. Vice-Président yamibale moko ;
4. Rapporteur moko ;
5. Rapporteur Adjoint moko ;
6. Questeur moko ;
7. Questeur Adjoint moko.

Bamokonzi ya Chambres mibalebasengwami kozala Bakongó yalibandela.

**Eteni 112**

Chambre nyonsoya Parlement eponi Règlement intérieur nayango oyoebilangiaka mingimingi :

1. tangompe mibembo yamisali ya Bureau ;
2. motutu, ndengeya kopona, bongo, mosalampe nguyaya bambere yaseko nayango ;
3. mosaleli yabaservice yaservice yamboka oyoatelemi na Secrétaire Général ;
4. mibembo yabosembo yabadéputé mpebasénateur ;
5. banzela ndengendenge yalikita.

Liboso yakosalela yango, Règlement intérieur esengwami kotindama na Cour constitutionnelle oyoelobaka nandenge yakotosa Konstitisyo namikolo tukuna ntukumitano.

**Eteni 113**

Na libanda yabambere yaseko mpeya ntina, Chambres mibaleekoki kotonga mokoto mingiya **Commissions mixtesparitaires** mpoya kobongisa makanisi natango yabompaka. Soki bompaka ekotinua, Asemblé ya Ekolo ekataka ntinaya eleki.

**Eteni 114**

Chambre nyonsoya Parlement ekutanaka nantina mokomoko na **session extraordinaire** namokolo yatuku nantuku mitanosima yakotangisa yabikonkisi yabalikita yabateni ya Parlement.

**Eteni 115**

Asemblé ya Ekolo mpe Séna bakutsanaka nantina mokomoko, mobunyonso moko, **basession mibaleya seko** :

1. yaliboso ibandisaka **15 mars** mpeisukisaka **15 juin** ;
2. yamibale ibandisaka **15 septembre** mpeisukisaka **15 décembre**.

Tango yasession mokoya sekoekoki tekoleka mikolomisatu yantuku.

**Eteni 116**

Chambre nyonsoya Parlement ekokikobikisamaka na **session extraordinaire** likoloya mosalaoyo ebilangi, naboluka ya Bureau nayango, yantuku mokoya batooyo bazalina yango, ya Mokonzi wa Republiki toya Gavermani.

**Eteni 118**

Asemblé ya Ekolo mpe Séna bakutsanaka yamalamu folona **bunanamonene yabato** oyobazali nabango. Masala ezaya batonyonso, longola sokihuis closetangisamaka.

**Eteni 119**

Chambres mibaleekutanaka na **Congrès** mpoya makambo oyoelandaka :

1. procedure yakobongisama ya Konstitisyo ;
2. ndingisa yakotangisama yaétat d'urgence toétat desiège mpeya kotangisama yantaka ;
3. koyokamasolo ya Mokonzi wa Republiki likoloya bolamuya mboka ;
4. koponabato misatuya Cour constitutionnelle.

---

### Kisanga 3 : Ya Boyokani ya Nguya ya Kosalisa mpe Nguya ya Kokomba Mibeko

**Eteni 122**

Na nkoboya bisaleli mosusuya Konstitisyo oyo, mobekoebilangiaka mibekooyo etaleli (nakati yayango) :

1. makokiya mbokampe kobatelama yantina oyoepesami nabato ;
2. mibembo yalikita ;
3. palataya mboka ;
4. nationalité, ntinampe bobukiya bato, bikonzane yalibala, bikolano mpebibondi ;
5. bikolano yabilikambo mabempe yabiloko yaminyoko, procedure yamosala yamosali mabe, mosaleli mpemisali yanguya yabosembo ;
6. mobekoya mosalampe yasécurité yabolamu.

**Eteni 130**

Misemi yamibeko ezalina Gavermani, nadéputé nyonsompe nasénateur nyonsoelongo moko.

**Eteni 136**

Na **mikolomotoba** simaya koponayango, mobekoetindami na Mokonzi wa Republiki mpoya kokomisa yango.

**Eteni 139**

Cour constitutionnelle ekokikozwama naboluka yakotangisa etemobeko oyoesengwami kokomisama ezalite nandenge ya Konstitisyo na :

1. Mokonzi wa Republiki namikolo tukuna ntukumitano ;
2. Premier Ministre namikolo tukuna ntukumitano ;
3. Mokonzi ya Asemblé ya Ekolo toya Séna namikolo tukuna ntukumitano ;
4. motutuya badéputé tobasénateur oyoekokani nantuku mokoya batoya Chambres nyonsoyibale.

**Eteni 140**

Mokonzi wa Republiki akomisaka mobekona **mikolotuku nantuku mitano** yakotindama nayango. Soki yete, kokomisama ezana ntina.

**Eteni 146**

Premier Ministre akoki, simaya koteyaka na Conseil desministres, kotialiboso ya Asemblé ya Ekolo bosepeli ya Gavermani naprogramme nayango.

Asemblé ya Ekolo etombola bosepeli ya Gavermani nabalobi ya **motionde censure**, oyonkomi yantuku mokoya batona yangoekomaka yango. Bolele mpebalobi bakokikozala folosima yamikolo mibalesima yakotia motion.

**Eteni 147**

Tango Asemblé ya Ekolo eponimotion decensure, Gavermani akanisami alongaki mosala. Premier Ministre atielaka kolonga ya Gavermani na Mokonzi wa Republiki nalisaa tukumibale nantuku mone.

**Eteni 148**

Na tangoya mpasioyo etikali yaboye katiya Gavermani mpe Asemblé ya Ekolo, Mokonzi wa Republiki akokikotangisa **kobuswama ya Asemblé ya Ekolo**.

Kobuswama mokote ekokikozala namobu oyoelandaki balikita, tona tangoya état d'urgence toya siègeto yantaka.

---

### Kisanga 4 : Ya Nguya ya Bosembo

#### § 1 : Bisaleli ya Mokapo

**Eteni 149** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)*

Nguya yabosembo eza **bonsomi** yanguya yakokomba mibekompe yanguya yakosalisa.

Epesami nabakota mpebatribunal oyoeza : Cour constitutionnelle, Cour decassation, Conseil d'État, Haute Cour militaire mpebakota mpebatribunal yabolamu mpeya bilabi.

Bosembo epesami namobimba yamabelé yamboka **nankombo yabato**.

Batribunal yabongo toya ntinaekoki kotongami nankombo ninioyo ekokikozala te.

**Eteni 150**

Nguya yabosembo ezakobatelama yabonsomi yamoto mpeya makokiya ntinaya batoya mboka.

Bajuge bazalina botosina kosalela misalana bangofolo nanguya yamobeko.

Juge yasiège eza **yakotindama te**. Akoki kotindama folona koyebisama yasika tona bolukana yangomoko tona kobongisama yanguya oyo Conseil supérieur yamagistrature ekatami.

**Eteni 151**

Nguya yakosalisa ekokikopesa mitindo najuge nakosalela nguyana yangote, tokokata bilikambo yabosembo, tokokana namosali yamalamu yabosembo, tokotomboka nakosalela yaetumbu yabosembo.

Nguya yakokomba mibekoekoki tekokata bilikambo yabosembo yalokumu, kobongisa etumbuya bosembo, tokotomboka nakosalela nayango.

Mobeko nyonsooyo mokanona yangoeza yambuma yakolakisa nzelana likambo oyoezali sik'oyoeza mpena ntinate.

**Eteni 152**

**Conseil supérieur yamagistrature** ezanguna yakotambola yanguya yabosembo.

Ebongisaka bisimbi yakokangama, yakobakisa mpeya kobimisama yabajuge. Esalelaka nguyaya bosembo likoloya bajuge. Epesaka makanisi namakambo yakoluka kolongola masumu.

---

#### § 2 : Ya Bingumba ya Bosembo ya Lisanga ya Bosembo

**Eteni 153**

Etelemi lisanga yabingumba yabosembo yabolamu, oyoesangisi bakotampe batribunal yabolamu mpeya bilabioyo etelemi nabotamboli ya **Cour decassation**.

Cour decassation ezalaka naliboso mpesuka yakosukisa nabilikambo yabilaki oyoesalemi nabato ya Asemblé ya Ekolo mpe Séna, batoya Gavermani, batoya Cour constitutionnelle, baGoverneurs mpebaVice-Gouverneurs yabiesongo, mpebamo yamonene mosusu.

---

#### § 3 : Ya Bingumba ya Bosembo ya Lisanga ya Service

**Eteni 154**

Etelemi lisanga yabingumba yabosembo yaservice oyoesangisi **Conseil d'État** mpe Bakota mpe Batribunal yaservice.

**Eteni 155**

Na nkoboya bisaleli mosusuya nguyana yango, Conseil d'État ezalaka, naliboso mpesuka yakosukisa, naboluka yakobula mobekooyo esalemi likoloya bisaleli, mibembo mpebikatisi yabinguna yaservice yamonene yaekolo.

---

#### § 4 : Ya Bingumba ya Bosembo ya Bilabi

**Eteni 156**

Bingumba yabosembo yabilabi ezalaka nabilikambo yabilaki oyoesalemi nabato yabilabi mpeya polisiya ekolo.

Na tangoya ntakato tangoétat desiège toétat d'urgence etangisamaki, Mokonzi wa Republiki akokikokatisa mosalaya kolengela ya Bakota mpe Batribunal yabobolo yabolamu yabatribunal yabilabi. Kasi, **lotombo yakoluka lisusuekoki tekokatisama**.

---

#### § 5 : Ya Cour constitutionnelle

**Eteni 157**

Etelemi **Cour constitutionnelle**.

**Eteni 158**

Cour constitutionnelle ezalina **batolibwa** oyoekangami na Mokonzi wa Republiki :

- misatuna nguyana yangomoko ;
- misatuoyo Parlement oyoekutsaná na Congrès eponi ;
- misatuoyo Conseil supérieur yamagistrature eponi.

Ntuku mibaleya tukuya batoesengwami kozalabajurist oyobabimaka namagistrature, barreau tona mateyaya université.

Mandat yabato ezaya **mbulalibwa oyoekomisami telisusu**.

Cour constitutionnelle ebongisami natiers nyonsomisatu yambula.

Mokonzi ya Cour constitutionnelle aponiami nabakonzi nayango mpoya tangoya mbulamisatu oyoekomisami mbalamoko folo. Atielami naordonnance ya Mokonzi wa Republiki.

**Eteni 159**

Moto teakoki kokangama na Cour constitutionnelle :

1. sokiazali te Mongó ya Kongó ;
2. sokialakisi temakobo ya **mbulatuku nantuku mitano** nabinkaba yamobeko toya politiki.

**Eteni 160**

Cour constitutionnelle ezalina mosalaya **kotalasoki mibekompe bisaleli oyoezali nanguya yamobeko ezana ndengeya Konstitisyo**.

Mibeko yamisala ya Parlement, libosoya kokomisama, esengwami kotindama na Cour constitutionnelle.

Cour constitutionnelle ekataka namikolo tukumisatu (ekitami namikolo sambona tangoya mpasi).

**Eteni 161**

Cour constitutionnelle ezalaka naboluka yambabalisi ya Konstitisyo.

Ekataka na **makambo yabalikita ya Mokonzi wa Republiki mpeya bateniya Parlement** mpeya référendum.

Ezalaka nabilikambo yabompaka yanguya ya Nguya ya Kosalisa mpeya Nguya ya Kokomba Mibeko mpekati ya Boma mpebiesongo.

**Eteni 162**

Cour constitutionnelle ezajuge yaboluka yakoboma na Konstitisyo oyoetelemi libosoto nakati yangumba yabosembo.

Moto nyonsoakoki kotinda Cour constitutionnelle mpoya kobomaya Konstitisyo yabisaleli nyonsoya Parlement toya mibembo.

**Eteni 163**

Cour constitutionnelle eza **ngumbaya bosembo yamosali mabeya Mokonzi wa Republiki mpe Premier Ministre** natango mpebansuka oyoebongisami na Konstitisyo.

**Eteni 164**

Cour constitutionnelle ezajuge yapenal ya Mokonzi wa Republiki mpeya Premier Ministre mpoya bilikambo yapolitiki yahaute trahison, yakoboya Parlement, yakobunda lokumuto bosembo mpempo yabilikambo yamosali yakati.

**Eteni 165**

Haute trahison ezalitango Mokonzi wa Republiki abukina mokano Konstitisyo totango yéto Premier Ministre bababwelami kotonga, kosalela namosala tobasusu nabikolo mabeya makokiya bato, yakopesa kisanga yamabelé yamboka.

Kobunda lokumuto bosembo ezalimingimingi tangomotindo yamoto ya Mokonzi wa Republiki toya Premier Ministre ebimiselaka tena bolamuto tangobababwelami kotonga bikolomabe yakolanda-elonga, yabobeba, toya kobakisa bilokona bangona mabe.

Koboya Parlement ezalitango Premier Ministre apesite ataelobeli mokona mikolotuku misatuya misusuoyo epesami na Chambre mokoto mibale.

**Eteni 166**

Etumbu yakotelema mpeya kotombola ya Mokonzi wa Republiki mpeya Premier Ministre epesami nabalobi ya **bunanaya mibaleya tukumisatu yabato ya Parlement oyobazali na Congrès**.

**Eteni 167**

Soki bapamelami, Mokonzi wa Republiki mpe Premier Ministre **batindami namisala nabango**. Kotindama etangisami na Cour constitutionnelle.

**Eteni 168**

Bietumbu ya Cour constitutionnelle ekokikotombokisama nandenge mokote mpeesalelami mbalamoko. Eza nanguya mpeesengwami nabinguna yamboka, nabinguna nyonsoya service yamboka mpeya bosembo, yabolamu mpeya bilabimpe nabato.

**Mosala nyonsooyo etalelami ezalite nandenge ya Konstitisyo ezampe nantina tena liboso.**

---

### Kisanga 5 : Ya Palata ya Mboka

**Eteni 170**

**Fala ya Kongó** ezamotutu yapalata ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó. Ezali nanguya yakolembisa namobimba yamabelé yamboka.

**Eteni 171**

Palata yapouvoir central mpeya biesongo ezana bokabwani.

**Eteni 172**

Mobu yapalata ebandisaka **1 janvier** mpeesukisaka **31 décembre**.

**Eteni 174**

Patisi etelemi folona mobeko.

Kobakisa nabiloko yamboka ezamisala yamoto nyonsooyo afandina RDK. Moto mokote akokikosakola kobimato ekitisi yapatisi folona mobeko.

**Eteni 175**

Kisanga yabikolano yantina yaekolo oyoepesami nabiesongo etelemi na **40 %**. Ezwami nafonte.

---

#### § 2 : Ya Banque Centrale

**Eteni 176**

**Banque centrale ya Kongó** ezanguna yakopona palataya Republiki ya Demokratiki ya Kongó.

Misala nayango :

1. kobatela yabipalata yamboka ;
2. kobatela mpebosimbo yapalata ;
3. kobilangi mpekosalela politiki yapalata ;
4. botamboli yamosali nyonsoya banki ;
5. nayiya économie mpeya palataya Gavermani.

Na kosalela misalayango, Banque Centrale ya Kongó ezabonsomi mpeezali nabonsomi yabotamboli nayango.

---

#### § 3 : Ya Cour descomptes

**Eteni 178**

Etelemi **Cour descomptes**. Etelemi na Asemblé ya Ekolo.

Bato basengwami kolakisa makoboya monenena palata, nabosembo tona service yamboka mpemakobo yamosala yakoleka mbulatuku.

**Eteni 180**

Cour descomptes eteleraka botamboli yapalata ya Boma, yabiloko yamboka mpeya bikaundi yabiesongo.

Ebimisaka, mobunyonso, etongaoyo epesami na Mokonzi wa Republiki, na Parlement mpena Gavermani. Etonga epesami na Journal officiel.

---

#### § 4 : Ya Caisse nationale yapéréquation

**Eteni 181**

Etelemi **Caisse nationale yapéréquation**, oyoezali nabotali yasembo yamobeko.

Misala nayango : kopalata bilokompe programme yabozali yamboka mpoya kobotisa boyokani yaekolo mpeya kolongola bompaka yabokeli katiya biesongo.

Ezali napalata oyoetombolami na Trésor publickino na **10 % yabikolano nyonsoya ntinaya ekolo** oyoezongela Boma mobunyonso.

---

### Kisanga 6 : Ya Polisi ya Ekolo mpe Bilabi ya Mboka

#### § 1 : Ya Polisi ya Ekolo

**Eteni 182**

Polisi yaekolo ezalina mosalaya sécurité yamboka, yasécurité yabato mpeya bilokona bango, yakobatela mpekobongisa mobembo molayiya ekolompe yakobatela binguna yamonene yamboka.

**Eteni 183**

Polisi yaekolo eza **yapolitiki te**. Ezali namosala ya Ekolo ya Kongó. Moto teakoki kokolisa yangompo yamakano nayango moko.

---

#### § 2 : Ya Bilabi ya Mboka

**Eteni 187**

Bilabi yamboka esangisi nguyaya mabelé, nguyaya lola, nguyaya mbumpe baservice nabango yalisungi.

Misala nabango ezakobatela **patatúya mabeléya mboka** mpebankango nayango.

**Eteni 188**

Bilabi yamboka eza **ya Republiki**. Eza namosala yaekolo mobimba. Moto te, nakobela hautetrahison, akokikokolisa yangompo yamakano nayango moko. Eza yapolitiki tempe etelemi nanguya yabolamu.

**Eteni 190**

Moto te, nakobela hautetrahison, akokikotonga binguna yabilabi, yapara-militaire toya polisiya motomoko, tokobatela bolenge-bilenge yabilabi.

**Eteni 192**

Etelemi **Conseil supérieur yabobeli**, oyoatelemi na Mokonzi wa Republiki.

---

### Kisanga 7 : Ya Service ya Mboka

**Eteni 193**

Service ya Mboka eza **yapolitiki te, yabonsomi mpeya bokokani**. Moto teakoki kokolisa yangompo yamakano yamoto mokoto yabipartito.

---

### Chapitre 2 : Ya Biesongo

**Eteni 195**

Bainstitution yabiesongo eza :

1. **Asemblé yaesongo** ;
2. **Gavermani yaesongo**.

**Eteni 197** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)*

Asemblé yaesongo ezanguna yabotalisi yaesongo. Bato nayango bapelamaka **badéputé yaesongo**.

Baponiami nalikita yabato nyonsoya mbalamoko mpeya bosombo tobaponami mpoya mandatya mbulamitano oyoekomisami. Motutu yabadéputé yaesongo oyobaponami ekokite kolekantuku mokoya bato.

**Eteni 198** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)*

Gavermani yaesongo esangisi **Governeur**, **Vice-Governeur** mpe **baminisitu yaesongo**.

Governeur mpe Vice-Governeur baponiami mpoya mandatya mbulamitano oyoekomisami mbalamoko folona badéputé yaesongo. Batielami naordonnance ya Mokonzi wa Republiki.

Motutu yabaminisitu yaesongo ekokite koleka **tuku**.

---

### Kisanga 2 : Kokabola ya Makambo katiya Nguya ya Ekolo mpe Biesongo

**Eteni 201**

Makambo eza, toya nguyaya kakaya pouvoir central, toya nguya **yamibale** yapouvoir central mpebiesongo, toya nguyaya kakaya biesongo.

**Eteni 202** : Makambo yanguya yakaka yapouvoir central (yantina) :

1. bilakaya libanda ;
2. bobeliya ekolo ;
3. polisiya ekolo ;
4. palatampe koponapalata ;
5. douanes mpebiloko yakoleka yakolua/kotinda ;
6. baposito mpetélécommunications ;
7. mobekoya likita.

**Eteni 203** : Makambo yanguya yamibale :

1. kosalela makokiya bato ;
2. sécurité yakati ;
3. mateyampe bozaliya malamu ;
4. presse, radio, télévision ;
5. tourism ;
6. kobatela yaesika.

**Eteni 204** : Makambo yanguya yakaka yabiesongo :

1. programme yamosaleli yaesongo ;
2. service yamboka yaesongo mpeya bisangani ;
3. palataya mbokaya esongo ;
4. mateyaya libosoya bana, yaliboso yaecole, yamibale, yamisala yaprofessionele mpeya ntina ;
5. patisi, patisimpe bilokoya esongompe yabisangani.

---

### Kisanga 3 : Ya Nguya ya Nzoli

**Eteni 207**

Nguya yanzoli ebongisami. Epesami nandenge yanzoli yaesika, tangooyo nzoliyango ezalite nakobundana na Konstitisyo, namobeko, namobembo molayiya ekolompe namakambo yabolamu.

Mokonzi nyonsoya nzolioyo alingikosalela mandatya likitaya mbokaasengwami nakotia namakuku yalikita.

Nguya yanzoli ezalina misalaya kolendisa boyokani mpeboyokani yaekolo.

---

## TÍTULO IV : YA CONSEIL ÉCONOMIQUE ET SOCIAL

**Eteni 208**

Etelemi na Republiki ya Demokratiki ya Kongó **Conseil économique etsocial**.

**Eteni 209**

Conseil économique etsocial ezalina misalaya kopesa **bimakanisi yaboteyama** likoloya makambo yaéconomie mpeya bolamuoyo epesami nayango na Mokonzi wa Republiki, Asemblé ya Ekolo, Séna mpe Gavermani.

Ekoki, nanguya nayango moko, kobenga likebiya Gavermani mpebiesongo likoloya bichange oyoelakisaki ezaya ndengeya kolendisa bokeliya économie mpeya bolamuya mboka.

---

## TÍTULO V : YA BAINSTITUTION YA LISUNGI YA DÉMOKRASI

### Chapitre yaliboso : Ya Commission électorale nationale indépendante

**Eteni 211**

Etelemi **Commission électorale nationale indépendante** oyoezali nabotali yasembo yamobeko.

Commission électorale nationale indépendante ezalina mosalaya kosalela mpeya koyangela procedure yalikita mingimingi yakozwa balobiya balikita, yakobatela listeya balikita, yabalikita, yakotalela mpeya référendum nyonso.

---

### Chapitre 2 : Ya Conseil supérieur yaaudiovisuel etya communication

**Eteni 212**

Etelemi **Conseil supérieur yaaudiovisuel etya communication** oyoezali nabotali yasembo yamobeko.

Ezali namisala yakobatela mpekobotisa bonsomi mpekobatelama yapresse, mpeya binzela nyonsoya communication yabato monenena koyangela mobeko.

Eteleraka koyangela bisaleli yandenge yaboyebi mpeya bokiyaki yamalamu yabipartito yapolitiki, bisangani mpebato nabinzela yaboyebi mpecommunication yaofisyele.

---

## TÍTULO VI : YA BOYOKANI YA BANZOTO MNE BIKONZANE YA MOKILI

**Eteni 213**

Mokonzi wa Republiki ateyaka mpeakomisaka boyokani yabanzoto mpebikonzane yamokili.

Gavermani esiakabikonzane yamokili oyoesengami kokomisama tesima yakoteyaka na Conseil desministres. Eyebisaka Asemblé ya Ekolo mpe Séna.

**Eteni 214**

Boyokani yakimia, yacommerce, oyoesangisa palataya mboka, oyoebongisaka bisaleli yamobeko, ekokikokomisama tokopesama ndingisa folona mobeko.

**Ata kopesa, atakobandela, atakosangisa kisanga yamabelé ezalina ntinate sokibato ya Kongó bakomisá tena nzelaya référendum.**

**Eteni 215**

Boyokani yabanzoto mpebikonzane yamokili oyobasiami namalamu ezali, bandakopandisama nayango, **nanguya kolekamibeko**, nakoyangela boyamboli.

**Eteni 217**

Republiki ya Demokratiki ya Kongó ekokikosia boyokani tobikonzane yaboyokani toya boyokani yamboka oyoesangisi kopesamwa mwaya bokonzi mpoya kolendisa **boyokani ya Afrique**.

---

## TÍTULO VII : YA KOBONGISAMA YA KONSTITISYO

**Eteni 218** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)*

Misemi yakobongisama ya Konstitisyo ezalina :

1. Mokonzi wa Republiki ;
2. Gavermani simaya koteyaka na Conseil desministres ;
3. Chambre nyonsoya Parlement naboluka yantuku mokoya batona yango ;
4. **kisanga yabato ya Kongó, ntukutuku yankoto, bazalina ntina**, oyobalobaka nanzela yapétition oyoepesami na Chambre mokoya mibale.

Kobongisama ezaya ntinafolo sokiprojet ekomisami na **référendum** nabikita ya Mokonzi wa Republiki.

Kasi, projetetindami tena référendum tango Asemblé ya Ekolo mpe Séna oyobakutsaná na Congrès ekomisi yangona **bunanaya tukumisatu yabatanu yabato** oyobazali nayango.

**Eteni 219**

Kobongisama mokote ekokikozala natango yantaka, état d'urgence toétat desiège, tona tangoya intérim na Mokonzi wa Republiki.

**Eteni 220 : Bisaleli ya Kobongisama Te**

Eza **yakobongisama te** :

- ndengeya Republiki ya Boma ;
- mobekoya likitaya batonyonso ;
- ndengeya Gavermani oyoamelami ;
- **motutumpe tangoya bamandat ya Mokonzi wa Republiki** ;
- bonsomi ya Nguya ya Bosembo ;
- kobukana yapolitiki mpeya bisindika.

Esili kolokola kobongisama nyonsoya Konstitisyo oyomokano tontina nayango ezaya kokatamakoki mpebonsomi yabato, tokokata makokiya biesongo mpebisangani yamabelé oyobakonziami.

---

## TÍTULO VIII : BISALELI YA TANGO YA KOBANDA MOPE YA ELEKI

**Eteni 221**

Tango ezate nakobundana na Konstitisyo oyo, mibekompe mibembo yaservice oyoezali nanguya etikali kinona kobomisama tokobongisama nayango.

**Eteni 223**

Koleka nakotia ya Cour constitutionnelle, Conseil d'État mpe Cour decassation, **Cour suprême yabosembo** esalelaka misalaoyo epesami nabango na Konstitisyo oyo.

**Eteni 225**

Cour yasécurité ya Boma **ebuswami** bandakotia nanguya ya Konstitisyo oyo.

**Eteni 226** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)*

Mobeko yaprogramme ebilangiaka banzela yakotia biesongo yasika oyoetalelami naeteni 2 ya Konstitisyo oyo.

Koleka yango, Republiki ya Demokratiki ya Kongó esangisi Ville ya Kinshasa mpebiesongo tukuya Kongó : Bandundu, Bas-Congo, Équateur, Kasaï Occidental, Kasaï Oriental, Katanga, Maniema, Nord-Kivu, Province Orientale mpe Sud-Kivu.

**Eteni 228**

Konstitisyo yatransition ya 04 avril 2003 **ebuswami**.

**Eteni 229**

Konstitisyo oyo, oyoekomisami naréférendum, ekomina nguyabanda kokomisama nayango na Mokonzi wa Republiki.

> **Joseph KABILA KABANGE**

---

## LISUSU : BILOBI YA NTINA

### 1. Bilobi yantina ya Konstitisyo ya 18 février 2006

Banda bonsomi nayango, 30 juin 1960, Republiki ya Demokratiki ya Kongó ezalina bilikambo yapolitiki yaseko oyomoko yantina yayango yaliboso ezakobundana nabolamu yabainstitution mpeya batona bango.

Mpo yakosilisa bilikambo yangoya sekoya bolamumpe yakopesa mbokampe nyonsomakasi yakomisama lisusu, badélégu yabipartito yapolitiki mpeya Société civile, batoya nguyaya mboka, oyobakutsaná na Dialogue intercongolais, bakomiboyokani, na **Accord Global et Inclusif oyobasiamaki na Pretoria 17 décembre 2002**, yakotia bosaleli yasika yapolitiki, oyoefundiami na Konstitisyo yasika yadémokrasi.

Konstitisyo oyoekomisami ezalina bimakanisi yantina oyoelandaka :

**I. Ya Boma mpe Bokonzi**

Boma ya Kongó ebongisami naservice yamboka nabiesongo 25 mpeville ya Kinshasa, oyoezali nabotali yasembo yamobeko. Biesongo basalelaka makambo yapembeni mpebakabola bikolano yaekolo napouvoir central na **40 % mpe 60 %** nandenge.

**II. Ya Makoki ya Bato, Bonsomi ya Ntina mpe Misala ya Moto ya Mboka mpeya Boma**

Konstitisyo oyoeteyaka lisusubosimbeli ya RDK na Makoki ya Bato mpebonsomi yantina. Etia ngiyaya monenena **kobotisa bokokani yamibali mpebasi**.

**III. Ya Mosaleli mpe Bisaleli ya Nguya**

- Mandat ya Mokonzi wa Republiki ekomisami mbalamoko folo.
- Bilaka yalibanda, yabobeli mpeya sécurité ekomibinkaba yabosalani.
- Gavermani ezalina bosepeli na Asemblé ya Ekolo.
- Konstitisyo eteyaka lisusu **bonsomi yanguya yabosembo**.
- Bakota mpe Batribunal ebongisami nabisangani misatu : bingumba yabosembo yabolamu (nabotamboli ya Cour decassation), bingumba yabosembo yaservice (oyo Conseil d'État etelemi), mpe Cour constitutionnelle.

**IV. Ya Kobongisama ya Konstitisyo**

Mpo yakobatela mibekoya démokrasi, bisaleli oyoetaleli ndengeya Republiki ya Boma, likitaya batonyonso, motutumpe tangoya bamandat ya Mokonzi wa Republiki, bonsomi yanguya yabosembo, kobukana yapolitiki mpeya bisindika **ekokikobongisama na Konstitisyo te**.

---

### 2. Bilobi yantina ya Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011 oyoebongisami nabaeteni míngiya Konstitisyo ya 18 février 2006

Banda kotiana nguyaya Konstitisyo ya 18 février 2006, misaliya bainstitution yapolitiki elakisi makambo yasolosolo, bampaka mpebilikambo oyomotonga ya Konstitisyo yalibandela atolaki te. Kobongisama oyoetaleli **baeteni sambo** ya 229 oyo Konstitisyo ezalina yango :

| Eteni oyoebongisami | Likambo yakobongisama |
|---|---|
| **Art. 71** | Kopona Mokonzi nabunana yamingi yabalobi oyobalobisami |
| **Art. 110** | Lotombo ya Député/Sénateur yakozongela mandatna yangosima yamosala yapolitiki oyoekokanaka te |
| **Art. 126** | Kotia bitalata yasuka yatango yapalata sokimobeko yapalata etindami lisusuna Parlement |
| **Art. 149** | Kolongola Parquet nabilobi yabato yanguya yabosembo |
| **Art. 197** | Nguya ya Mokonzi wa Republiki yakobuswama Asemblé yaesongo natango yabilikambo yamonene |
| **Art. 198** | Nguya ya Mokonzi wa Republiki yakobimisama Governeur yaesongo natango yabilikambo yamonene |
| **Art. 218** | Kokumisa na Mokonzi wa Republiki nguyaya kobikisama référendum ya Konstitisyo |
| **Art. 226** | Kopesamela mobekonguya yakobilangi banzela yakotia biesongo yasika |

---

*Suka yamokanda : Konstitisyo ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó (masolooyo batindaná, Journal Officiel, Kinshasa, 5 février 2011)*

---

> **Likomba yamolongi yatraduction :**
> Traduction oyoesalemi nalingala ya Kinshasa (monokoya ekoloya bobele, yacommerce mpeya service yabilabi) mpoya kolendisa boyebiya batonyonso ya Kongó. Konstitisyo yaofisyele ezana français. Na tangoya bompaka nyonsoya mibeko, texteya français ezaya nguya.

