# KONSTITISYO YA REPUBLIKI YA DEMOKRATIKI YA KONGÓ > **Journal Officiel ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó** > Ebongisami na **Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011** oyo ebongisamaki mibeko míngi ya Konstitisyo ya 18 février 2006 > *(Masolo oyo batindaná)** > **Mobu 52 : Kinshasa, 5 février 2011 : Nomero ya Ntina** --- > **Tala mpe :** Traduction fidèle na lingala ya Kinshasa. Mibeko míngi na lingala ezali mingimingi ya liteya : Konstitisyo ya RDK ekomamaki na français, monoko ya ofisyele. Nkombo ya binguna, ya bainstitution mpe ya bikó ya leki emonani na français nakoboyaki ndenge ya sika. --- ## MOLAYI : MALOBA YA LIBOSO **Biso, Ekolo ya Kongó,** Obundani na esengo mpe na ndenge ya esika moko likolo ya bilulú ya bolamu ya bonsomi, bokangami, boyokani, bosembo, kimia mpe mosala ; Biso oyo tozali na mokano moko ya kotonga, na motindo ya Afrique, Boma oyo elanda mibeko mpe Mboka ya nguya mpe ya mbote, oyo ekotongama na démokrasi ya solosolo ya politiki, ya économie, ya bolamu mpe ya nkundo ; Biso oyo tozali koyeba ete bosembo te mpe biloko oyo ebimaka na yango : kosilika ya mabe, bokabi, bokufi ya maloba ya mabota, koyeba mboka ya moto yé moko, kobanda na libota ya moto, kotia bato pembeni ya mboka, kolanda moto ya bandó : eza kati ya ntina ya kobulisa mibeko mpe ya kobebisa mboka ; Biso oyo tozali na mokano ya kobatela mpe ya kokomisa makasi bonsomi mpe boyokani ya mboka na koyangela makambo ya ndenge ndenge ya bato na mboka ; Biso oyo tozali kosimba lisusu boyokani na biso ya Déclaration Universelle des Droits de l'Homme, na Charte Africaine des Droits de l'Homme et des Peuples, na Conventions ya Nations Unies likolo ya Makoki ya Bana mpe ya Makoki ya Basi, mingimingi likolo ya mokano ya bokokani ya basi mpe ya bakombo na bainstitution ya mboka, mpe na biloko ya boyokani ya banzoto ya mokili oyo elanda kobatela mpe kolendisa makoki ya bato ; Biso oyo na mokano ya komona Bistate nyonso ya Afrique kobundana mpe kosalaka mosala moko mpo ya kolendisa mpe ya kokomisa makasi boyokani ya Afrique na nzela ya binguna ya kati-kati, ya ezipo mpe ya kati-mboka, mpo ya kopesa bikulusu ya malamu ya bokeli mpe ya mobuteli ya bolamu na Biékolo ya Afrique ; Biso oyo tosimbami na kolendisa boyokani ya banzoto ya mokili oyo eza ya bolamu ya mibale ya bankolo, mpe ya kosunga bato ya mokili mobimba, na koyangela maloba ya bokondima ya yabé mpe ya mibeko ya bokonzi mpe ya patatú ya Bistate nyonso ; Biso oyo tosimba lisusu lotombo na biso oyo elekaki te mpe esilaka te ya kozala bonsomi mpe ya kokola ya molayi na biso ya politiki, ya économie, ya bolamu mpe ya nkundo, na nzela ya elikya na biso moko ; Biso oyo toyebi maloba na biso liboso ya Nzambe, Mboka, Afrique mpe Mokili ; **Tobimisaka na lokumu monene kopambela Konstitisyo oyo.** --- ## TÍTULO Ier : BISALELI YA MOLAYI ### Chapitre ya liboso : Ya Boma mpe Bokonzi #### Kisanga 1 : Ya Boma **Eteni 1** Republiki ya Demokratiki ya Kongó eza, na bankango ya yango ya 30 juin 1960, Boma ya mibeko, ya bonsomi na yé moko, ya bokonzi, ya boyokani, oyo ekoki kobukama te, ya bolamu, ya démokrasi mpe ya nkelo ya kondima nyonso ya Nzambe. - Elembo na yango eza **lopango ya bulú ya lola**, oyo ezali na nyota ya motane ya safú na ngambo ya ngambo ya mwango mpe ekokisami na bazo ya motane finement encadrée ya safú. - Neno na yango eza **« Bosembo – Kimia – Mosala »**. - Armoiries na yango ezali na moto ya nkoi oyo epakulami na ngambo ya mwango mpe na ngambo ya mobimba, na longa ya nzou mpe ya libunga, makambo nyonso etelemi likolo ya libanga. - Nzembo na yango eza **« Debout Congolais ! »** (Telema Bana Kongó !) - Mbongo na yango eza **Fala ya Kongó**. - Monoko na yango ya ofisyele eza **français**. - Banoko ya ekolo eza **kikongo, lingala, swahili mpe tshiluba**. Boma ezali kolendisa yango mobimba na kokita moto te. - Bamonoko ya bankó ya mboka eza ya nkundo ya ekolo ya Kongó oyo Boma ebatelaka. **Eteni 2** Republiki ya Demokratiki ya Kongó ezali na ville ya **Kinshasa** mpe **biesongo 25** oyo ezali na botali ya sembo ya mobeko. Biesongo yango eza : Bas-Uele, Équateur, Haut-Lomami, Haut-Katanga, Haut-Uele, Ituri, Kasaï, Kasaï Oriental, Kongo Central, Kwango, Kwilu, Lomami, Lualaba, Kasaï Central, Maï-Ndombe, Maniema, Mongala, Nord-Kivu, Nord-Ubangi, Sankuru, Sud-Kivu, Sud-Ubangi, Tanganyika, Tshopo, Tshuapa. Kinshasa eza ville ya motindami ya mboka mpe esika ya bainstitution ya ekolo. Ezali na ntina ya Esongo. Ville ya motindami ekoki kobangisama na esika mosusu ya mboka folo na nzela ya référendum. Kokabola ya makambo ya ntina kati ya Boma mpe biesongo esalemaka na ndenge etalelemi na Título III ya Konstitisyo oyo. Bankango ya biesongo mpe ya ville ya Kinshasa ebongisami na mobeko ya misala ya Parlement. **Eteni 3** Biesongo mpe bisangani ya mabelé oyo bakonziami ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó bazali na botali ya sembo ya mobeko mpe bakonziamaka na binguna ya esika. Bisangani ya mabelé oyo bakonziami eza : ville, commune, secteur mpe chefferie. Bazali na bonsomi ya kozala bomengo mpe ya koyangela yo moko makoki ya économie, ya bato, ya palata mpe ya misala na bango. Malonga, mosaleli, misala ya bisangani ya mabelé oyo bakonziami mpe boyokani ya bango na Boma mpe na biesongo ebongisami na mobeko ya misala ya Parlement. **Eteni 4** Biesongo ya sika mpe bisangani ya mabelé ekoki kosalema na kobuka to na kobundisa, na bansuka oyo ebongisami na Konstitisyo mpe na mobeko. --- #### Kisanga 2 : Ya Bokonzi **Eteni 5** Bokonzi ya ekolo ezali ya Bato. Nguya nyonso ebimaka na Bato oyo esalaka yango mbala moko na nzela ya référendum to ya likita, mpe na nzela ya bato oyo baponi. Ata kisanga moko ya bato to ata moto moko ekoki kokata yango na maboko na yango te. Mobeko ebilangiaka bansuka ya misala ya balikita mpe ya référendum. Likita eza ya bato nyonso, ya kokani mpe ya bosombo. Ezali ya mbala moko to ya mibale. Na nkobo ya bisaleli ya baeteni 72, 102 mpe 106 ya Konstitisyo oyo, bazali na nguya ya kolobela to ya kopona, na bansuka oyo ebongisami na mobeko, bato ya Kongó ya basi mpe ya bakombo, oyo bakomi mbula 18 oyo eleki mpe oyo bazali na makoki ya bolamu na politiki. **Eteni 6** Kobukana ya bipartito ya politiki ebongisami na Republiki ya Demokratiki ya Kongó. Moto nyonso ya Kongó oyo azali na makoki na yango ya bolamu mpe ya politiki azali na lotombo ya kotonga parti ya politiki to ya kokangama na parti ya bonponi na yango. Bipartito ya politiki basalelaka na kati ya koloba likita, ya kokomisa makasi makanisi ya ekolo mpe ya mateya ya boyekoli ya bolamu ya mboka. Batongamaka mpe basalaka misala na bango bonsomi na koyangela mobeko, mobembo molayi ya ekolo mpe makambo ya bolamu. Bipartito ya politiki basengwami na boyangeli ya mibeko ya démokrasi ya kobukana, ya boyokani mpe bokonzi ya ekolo. Bipartito ya politiki ekoki kozwa na Boma palata ya mboka mpo ya kolembisa balikita na bango to misala na bango, na bansuka oyo ebongisami na mobeko. **Eteni 7** Moto te ekoki kotonga, na ndenge nini oyo ekoki kozala, parti moko ya mboka mobimba to ya lisanga ya mboka. Kotonga parti moko ezali **likambo mabe oyo elekaka te ya bolando ya ndenge ya libela ya haute trahison** oyo mobeko epamelaka. **Eteni 8** Opposition ya politiki ebongisami na Republiki ya Demokratiki ya Kongó. Makoki oyo ebandisanaka na kozala na yango, na misala na yango mpe na bitumba na yango ya kofanda na nguya na nzela ya démokrasi eza ya sembo. Ekoki kobundisama folo na bansuka oyo etelemi likolo ya bipartito nyonso mpe misala ya politiki na Konstitisyo oyo mpe mobeko. Mobeko ya misala ya Parlement ebilangiaka ntina ya opposition ya politiki. **Eteni 9** Boma esalelaka bokonzi ya seko mingimingi likolo ya mabelé, ya se-mabelé, ya mayi mpe ya zamba, likolo ya esika ya lola, ya ebale, ya laki mpe ya mbu ya Kongó mpe likolo ya mbu ya mabelé ya Kongó mpe ya plateau continental. Banzela ya kotombola mpe ya kopesamela esika ya Boma oyo etalelemi na alinia ya liboso ya eteni oyo ebongisami na mobeko. --- ### Chapitre 2 : Ya Nationalité **Eteni 10** Nationalité ya Kongó ezali moko mpe ya ekateli. Ekoki kozala elongo na yango mosusu te. Nationalité ya Kongó ezali na libandela to na kozwa na moto moko. Azali Mongó ya libandela, moto nyonso oyo azali ya bikolo ya bato oyo bango mpe mabelé na bango ekosemeki oyo ekomi Kongó (sik'oyo Republiki ya Demokratiki ya Kongó) na tango ya bonsomi. Mobeko ya misala ya Parlement ebilangiaka bansuka ya kokumisa, ya kozwa, ya kolokola mpe ya kozongela lisusu nationalité ya Kongó. --- ## TÍTULO II : MAKOKI YA BATO, BONSOMI YA NTINA MNE MISALA YA MOBALI/MWASI YA MBOKA MNE YA BOMA ### Chapitre ya liboso : Makoki ya Politiki mpe ya Bolamu ya Mboka **Eteni 11** Bato nyonso babotamaka na bonsomi mpe na bokokani na lokumu mpe na makoki. Kasi, kosalela makoki ya politiki ebongisami folo na bato ya Kongó, longola bansuka oyo ebongisami na mobeko. **Eteni 12** Bato ya Kongó nyonso bazali na bokokani liboso ya mobeko mpe bazali na lotombo ya kobatela oyo ebokwami na mibeko. **Eteni 13** Moto moko te ya Kongó akoki, na makambo ya mateya mpe ya kosomba baposito ya mboka to na makambo mosusu nyonso, kozwa mbeka ya kotia pembeni, oyo ebimaka na mobeko to na mosala ya bato ya Boma, na ntina ya kondima na yango, ya libota na yango, ya ntina na yango ya bolamu, ya esika na yango ya kofanda, ya makanisi na yango to ya kondima na yango ya politiki, ya kobatela na yango ekolo, bato, lisanga to kisinzo ya nkundo to ya monoko. **Eteni 14** Binguna ya mboka bateleraka kolokola ndenge nyonso ya kotia pembeni ya mwasi mpe bateleraka kobatela mpe kolendisa makoki na yango. Basalaka, na binkaba nyonso, mingimingi na binkaba ya bolamu ya mboka, ya politiki, ya économie, ya bolamu mpe ya nkundo, misala nyonso ya malamu mpo ya kobotisa na eleki ya mwasi mpe ya kosangisa mwasi mobimba na bokeli ya mboka. Basalaka misala mpo ya kolwa bampaka nyonso ya monyoko likolo ya mwasi na molayi ya mboka ya monene mpe ya mboka ya kati. Mwasi azali na lotombo ya bokokani ya kopona na kati ya bainstitution ya ekolo, ya biesongo mpe ya bisangani ya mabelé. Boma ebatelaka kokoma nyiso ya **bokokani ya mibali mpe ya basi** na bainstitution yango. Mobeko ebilangiaka banzela ya kosalela makoki yango. **Eteni 15** Binguna ya mboka bateleraka kolokola bampaka ya monyoko ya nzoto. Na nkobo ya boyokani ya banzoto mpe ya bikonzane ya mokili mobimba, monyoko nyonso ya nzoto oyo esalemaka likolo ya moto nyonso, na mokano ya kobebisa, ya kopasola libota mpe ya kobomisa ekolo mobimba ekomisami **likambo mabe likolo ya bato nyonso** oyo mobeko epamelaka. **Eteni 16** Moto azali ya sembo. Boma ezali na mosala ya koyangela yango mpe ya kobatela yango. Moto nyonso azali na lotombo ya bomoi, ya botali ya nzoto mpe ya kokola na bonsomi ya motindo na yango, na koyangela mobeko, mobembo molayi ya ekolo, lotombo ya moto mosusu mpe makambo ya bolamu. - Moto te akoki kozala mumwa to na ntina ya kofanana na yango. - Moto te akoki kotia mabe, minyoko ya nyama to ya koyobisa. - Moto te akoki kosilisama mosala ya nguya to ya banzaza. **Eteni 17** Bonsomi ya moto ebateli. Ezali mobeko, kokanga eza yango ya leki. Moto te akoki kotelema, kozwa, kokangama to kopamelama folo na mobeko mpe na ndenge oyo yango ebilangiaka. Moto te akoki kotelema na mosala to na kosilaka oyo ezali likambo mabe te na tango oyo esalemaki mpe na tango ya kotelema. Moto te akoki kopamelama na mosala to na kosilaka oyo ezali likambo mabe te na tango ya kosalema na yango mpe na tango ya kopamelama. Peleke ya makasi koleka oyo etelemi na tango ya likambo mabe ekoki kopesa te. Peleke elekaka kosalema tango oyo, na mobeko oyo euti suka ya etumbu ya lokumu : 1. ebomisami ; 2. likambo oyo bapamelaki yé mpo na yango elongwi botali ya likambo mabe. Soki peleke ekitisami na mobeko oyo euti suka ya etumbu ya lokumu, peleke esalemaka na ndenge ya mobeko ya sika. Bosepeli ya mosala mabe eza ya moto moko. Moto te akoki kotelema, kozwa, kokangama to kopamelama na mosala ya moto mosusu. Moto nyonso oyo atyolami na likambo mabe **akanisami eza mosali mabe te** kino na lokumu na yango ekobongisama na etumbu ya ntina ya eleki. **Eteni 18** Moto nyonso oyo akangamaki asengwami mbala moko ya koyeba mitindo ya kokangama na yango mpe ya miluki nyonso oyo ebakisami likolo na yango, mpe yango nyonso na monoko oyo ayebaka. Asengwami mbala moko ya koyebisama makoki na yango. Moto oyo azali na botali ya komisyere azali na lotombo ya kopesa bango na mbala moko kosalana na libota na yango to na mulayi na yango. **Botali ya komisyere ekoki te koleka masaa talo na ntuku moke**. Suka ya tango yango, moto oyo azali na botali ya komisyere asengwami to kobimisama to kotia na maboko ya lokumu ya bosembo oyo ezali na nguya. Moto nyonso oyo akangami asengwami koyokana mbote oyo ebatela bomoi na yango, botali na yango ya nzoto mpe ya motindo mpe lokumu na yango. **Eteni 19** Moto te akoki kobimisama to koselwa na makumu na yango mpe na mokano na yango na juge oyo mobeko etia yé. Moto nyonso azali na lotombo ya koyoka makambo na yango na tango ya malamu na juge oyo azali na nguya. Lotombo ya kobatela ya biargument ebongisami mpe ebateli. Moto nyonso azali na lotombo ya kobatela moko moko to ya kozwa lisungi ya modefendeur oyo aponi mpe yango na biboye nyonso ya procedure ya mosala ya mosali mabe, kosangisa na boyekoli ya polisi mpe ya ba-instruction ya liboso ya lokumu. Akoki mpe kozwa lisungi liboso ya baservice ya sécurité. **Eteni 20** Masala ya bakota mpe ya batribunal ezali ya bato nyonso, longola soki bato ya mboka ekolya na mpasi, to na makambo ya bolamu. Na ntina yango, tribunal eteyaka biyano na lokongelu. **Eteni 21** Etumbu nyonso ya lokumu ekomami mpe oyo biargument na yango elakisami. Ebimisami na masala ya bato nyonso. Lotombo ya koluka lisusu likolo ya etumbu ya lokumu ebongisami na bato nyonso. Esalemaka na bansuka oyo ebongisami na mobeko. **Eteni 22** Moto nyonso azali na lotombo ya bonsomi ya makanisi, ya motindo mpe ya kondima. Moto nyonso azali na lotombo ya kolakisa kondima na yango to makanisi na yango, yé moko to elongo na bango, na mboka ya monene mpe ya kati, na nzela ya kondima ya nzambe, ya mateya, ya misala, ya kosalela ya nzambe, ya ntina ya bomoi ya kondima ya nzambe, na koyangela mobeko, mobembo molayi ya ekolo, makambo ya bolamu mpe makoki ya moto mosusu. Mobeko ebilangiaka banzela ya kosalela bonsomi yango. **Eteni 23** Moto nyonso azali na lotombo ya bonsomi ya koloba. Lotombo oyo ezangi bonsomi ya kolakisa makanisi na yango to kondima na yango, mingimingi na nzela ya koloba, ya kokomba mpe ya elilingi, na koyangela mobeko, mobembo molayi ya ekolo mpe makambo ya bolamu. **Eteni 24** Moto nyonso azali na lotombo ya boyebi. Bonsomi ya presse, bonsomi ya boyebi mpe ya kopesa makambo na nzela ya radio mpe ya télévision, ya presse ya kokomba to na nzela nyonso ya communication ebongisami na koyangela mobembo molayi ya ekolo, makambo ya bolamu mpe makoki ya moto mosusu. Mobeko ebilangiaka banzela ya kosalela bonsomi yango. Bamédia ya audio mpe ya ekomba ya Boma eza baservice ya mboka oyo bakiyaki ezali na bansuka ya malamu na bipartito nyonso ya politiki mpe ya bolamu ya mboka. Ntina ya bamédia ya Boma ebongisami na mobeko oyo ebatelaka bosatisi, bonsomi ya loba to ya ndakisa, mpe kobukana ya makanisi na kokabela mpe kopesa boyebi. **Eteni 25** Bonsomi ya kokutana na kimia mpe na biloko ya bitumba ebongisami na koyangela mobeko, mobembo molayi ya ekolo mpe makambo ya bolamu. **Eteni 26** Bonsomi ya kolakisa makanisi na monene ebongisami. Kolakisa makanisi nyonso na nzela ya mboka to na esika ya bato nyonso esengaka na batondisi ya balakisi ya kokomba mpo na koyebisa lokumu ya mboka oyo ezali na nguya. Moto te akoki kobanzisama na nguya ya kosangisa na kolakisa makanisi. Mobeko ebilangiaka bansuka ya kosalela yango. **Eteni 27** Mongó nyonso ya Kongó azali na lotombo ya kokomela moko moko to elongo na bango pétition na lokumu ya mboka oyo ejisaka yango na mikolo misatu ya ntuku. Moto te akoki kotombela banyumu na ndenge nini oyo ekoki kozala na ntina ya kozwa lisemi yango. **Eteni 28** Moto te asengwami kosalela mitindo oyo eteli mbuma mabe na boko. Moto nyonso, mosali nyonso ya Boma akoki te kotosa mitindo, tango mitindo oyo ezwami eza ya kobunda nyonso ete makoki ya bato mpe bonsomi ya mboka na bolamu eza ebatelama. Kolakisa ya mabe na mbuma ya mitindo eza mosala ya moto oyo akoki te kosalela yango. **Eteni 29** Ndako ezali ya sembo. Ekoki te kozwa to kotelema folo na ndenge mpe bansuka oyo ebongisami na mobeko. **Eteni 30** Moto nyonso oyo azali na mabelé ya mboka azali na lotombo ya kokata na bonsomi, ya kozwa esika ya kofanda na yango, ya kobima mpe ya kozongela, na bansuka oyo ebongisami na mobeko. Mongó moko te ya Kongó akoki kobimisama na mabelé ya Republiki, to kobanzisama kolongwa mboka, to kobanzisama ya kofanda na libanda ya ekolo na yango ya libela. **Eteni 31** Moto nyonso azali na lotombo ya kobatela molayi na yango mpe ya bosombo ya makanda, ya télécommunication to ya ndenge nyonso ya communication. Kobunda likoko ya lotombo yango esalemi folo na bansuka oyo ebongisami na mobeko. **Eteni 32** Mojanji nyonso oyo azali na bansuka na mabelé ya mboka azokaki na kobatelama oyo epesami na bato mpe na biloko na bango na bansuka oyo ebongisami na boyokani ya banzoto mpe mibeko. Asengwami kotosa mibeko mpe mibembo ya Republiki. **Eteni 33** Lotombo ya kobomba azali na ntina. Republiki ya Demokratiki ya Kongó epesaka, na koyangela sécurité ya ekolo, bosombo na mabelé na yango na bato ya mabelé mosusu oyo balandami to batombisami na ntina ya makanisi na bango, kondima na bango, boyokani na bango ya bato, ya lisanga, ya bato, ya monoko to na misala na bango ya kolendisa démokrasi mpe kobatela Makoki ya Bato mpe ya Bikolo, na ndenge ya mibeko mpe mibembo oyo ezali na nguya. Moto nyonso oyo azali bonsomi ya kobomba te akoki kosalela mosala nyonso ya kobebisa mboka na yango ya libandela to mboka mosusu nyonso, banda na mabelé ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó. Bato oyo bafundi te bakoki te kopesama na lokumu ya Boma oyo batombisami na yango to kobimisama na mabelé na yango. Na ntina nini te, moto te akoki kokota na mabelé ya Boma oyo akoki koyokana minyoko, biloko minyoko, ya nyama, ya kobebisa mpe ya koboya. Mobeko ebilangiaka banzela ya kosalela lotombo yango. --- ### Chapitre 2 : Makoki ya Économie, ya Bolamu mpe ya Nkundo **Eteni 34** Biloko ya moto eza ya sembo. Boma ebatelaka lotombo ya biloko ya moto moko to ya bango mpe, oyo bazwami na ndenge ya mobeko to ya nzoli. Elembelaka mpe eteleraka sécurité ya bozali ya biloko ya bato, ya Kongo mpe ya ba-mojanji. Moto te akoki kobimisama biloko na yango folo na mposa ya mboka mpe na elonga ya malamu oyo epesami na liboso, na bansuka oyo ebongisami na mobeko. Moto te akoki kozwa biloko na yango folo na etumbu ya lokumu ya bosembo oyo ezali na nguya. **Eteni 35** Boma ebatelaka lotombo ya misala ya moto moko, ya bato ya Kongó mpe ya bajanji. Elembelaka misala ya mokoli ya pamba, ya biloko ya maboko, ya nkundo mpe ya misala ya maboko na bato ya Kongó mpe eteleraka kobatela mpe kolendisa misala mpe bobuki ya ekolo. Mobeko ebilangiaka banzela ya kosalela lotombo yango. **Eteni 36** Mosala eza lotombo mpe misala ya sembo na mongó nyonso ya Kongó. Boma ebatelaka lotombo ya mosala, kobatelama na elongi ya mosala mpe elonga ya malamu mpe ya bolamu ya mosala oyo epesaka na mosali mpe na libota na yango bomoi ya ndenge ya lokumu ya bato, na bitokonami ya kobatela ya bolamu nyonso mingimingi pension ya suka ya mosala mpe rente viagère. Moto te akoki kobundisama na mosala na yango na ntina ya libandela na yango, ya nzoto na yango, ya makanisi na yango, ya kondima na yango to ya ntina na yango ya économie mpe ya bolamu. Mongó nyonso ya Kongó azali na lotombo mpe misala ya kobakisa na mosala na yango na kotonga mpe bolamu ya ekolo. Mobeko ebongisami na botali ya baosali mpe esaleli bansuka ya ntina ya basaleli ya mibeko ya bigroupe ya misala mpe ya kosalela misala oyo esengaka mateya ya ecole to ya université. Binguna ya kati mpe misali ya bigroupe ya misala esengwami kozala ya démokrasi. **Eteni 37** Boma ebatelaka bonsomi ya bobundisi. Binguna ya mboka basalaka elongo na bisangani oyo bisungiaka na bokeli ya bolamu, ya économie, ya makanisi, ya motindo mpe ya elimo ya bato mpe ya mateya ya bakomi/basi ya mboka. Bosalani yango ekoki kozala na nzela ya subu. Mobeko ebilangiaka banzela ya kosalela bonsomi yango. **Eteni 38** Bonsomi ya sindika ebateli mpe ebongisami. Bato ya Kongó nyonso bazali na lotombo ya kotonga basindika to ya kokangama na bango na bonsomi, na bansuka oyo ebongisami na mobeko. **Eteni 39** Lotombo ya kobanda lisanga ya mosala (grève) ebateli mpe ebongisami. Esalemaka na bansuka oyo ebongisami na mobeko oyo ekoki kolokola to kokata mosala na binkaba ya bobeli ya ekolo mpe ya sécurité, to na misala nyonso to na service ya mboka oyo ezali ya ntina ya molayi na ekolo. **Eteni 40** Moto nyonso azali na lotombo ya kobala moto oyo aponi, ya nzoto ya mosusu, mpe ya kotonga libota. Libota, nzinga ya ntina ya boyokani ya bato, ebongisami mpo ya kobotisa boyokani na yango, bosimbo na yango mpe kobatelama na yango. Etelemi na kobatelama ya binguna ya mboka. Litombolo mpe mateya ya kopesa na bana ezali, na tata mpe mama, lotombo ya ndenge ya libandela mpe misala oyo basalelaka na motamboli mpe lisungi ya binguna ya mboka. Bana bazali na misala ya kosunga batata mpe bakaka na bango. Mobeko ebilangiaka mibeko likolo ya libala mpe ya mosaleli ya libota. **Eteni 41** Mwana muke azali moto nyonso, ya bokomi te ya nzoto, oyo akokisi mbula 18 te. Mwana muke nyonso azali na lotombo ya koyeba nkombo ya tata na yango mpe ya mama na yango. Azali mpe na lotombo ya koyokana na kobatelama ya libota na yango, ya mboka mpe ya binguna ya mboka. Kotika bana mpe kobeta bana na minyoko, mingimingi kotombela bana na makambo ya nzoto, bonyoko ya nzoto mpe kotombela bana nkisi ezali na mobeko mpe epamelami na mobeko. Batata bazali na misala ya kobatela bana na bango mpe ya kolwa bampaka nyonso ya monyoko koleka na ndako mpe na libanda ya ndako. Binguna ya mboka bazali na mosala ya kopesa kobatelama na bana oyo bazali na mpasi mpe ya kotia liboso ya lokumu ya bosembo batondisi mpe bato ya bosaleli ya makambo mabe na likolo ya bana. Ndenge nyonso ya kosalela bana bake misusu ezali na mobeko mpe epamelami na mobeko. **Eteni 42** Binguna ya mboka bazali na mosala ya kobatela bolenge-bilenge na mpaka nyonso ya kobunda botali ya bozali na bango, mateya na bango mpe bokoli na bango ya mobimba. **Eteni 43** Moto nyonso azali na lotombo ya mateya ya ecole. Etombisami na mateya ya ekolo. Mateya ya ekolo ezangi binsitusi ya mboka mpe binsitusi ya moto moko oyo bakomisami. Mobeko ebilangiaka bansuka ya kotonga mpe ya misali ya binsitusi yango. Batata bazali na lotombo ya kopona ndenge ya mateya ya kopesa na bana na bango. **Mateya ya liboso esengami na nguya mpe emela te na binsitusi ya mboka.** **Eteni 44** Kobomisa kolekola te eza misala ya ekolo oyo Gavermani esengwami ya kosala programme ya ntina mpo na yango. **Eteni 45** Mateya ezali na bonsomi. Kasi ezali na motamboli ya binguna ya mboka, na bansuka oyo ebongisami na mobeko. Moto nyonso akoki kofanda na binsitusi ya mateya ya ekolo, na kokita te ya esika ya libandela, ya bato, ya kondima ya nzambe, ya nzoto, ya makanisi ya politiki to ya ebilangi, ya ntina ya nzoto na yango, ya makanisi to ya motindo, na ndenge ya bobuki na yango. Binsitusi ya mateya ya ekolo ekoki kosalela elongo na binguna ya kondima ya nzambe, na bakeleki ya bango oyo batata bazali koluka, mateya ya ndenge ya kondima ya nzambe ya bango. Binguna ya mboka bazali na misala ya kolendisa mpe ya kobatisa na nzela ya mateya, ya mateya mpe ya kopandisa, boyangeli ya makoki ya bato, bonsomi ya ntina mpe misala ya moto ya mboka oyo elobami na Konstitisyo oyo. Binguna ya mboka bazali na misala ya kobatisa mpe ya mateya ya Konstitisyo, ya Déclaration universelle des droits de l'homme, ya Charte africaine des droits de l'homme et des peuples, mpe ya boyokani nyonso ya esipo mpe ya banzoto ya mokili oyo elatelemi na makoki ya bato mpe ya mobeko ya bomoto oyo bakomisami. Boma ezali na mosala ya kotia makoki ya bato na programme nyonso ya mateya ya bato ya bilabi, ya polisi mpe ya baservice ya sécurité. Mobeko ebilangiaka bansuka ya kosalela eteni oyo. **Eteni 46** Lotombo ya nkundo, bonsomi ya kolonga bilongo ya makanisi mpe ya biloko ya nkundo, mpe ya boyekoli ya science mpe ya teknolojia eza bateli na koyangela mobeko, mobembo molayi ya ekolo mpe makambo ya bolamu. Makoki ya motonga-bilongo mpe ya biloko ya makanisi ya moto eza bateli mpe kobatelami na mobeko. Boma eteleraka, na kosala misala na yango, kobukana ya nkundo ya mboka. Ebatelaka nkundo ya ekolo ya Kongó mpe elendisaka yango. **Eteni 47** Lotombo ya bozali ya malamu mpe ya bilei ya sécurité eza na ntina. Mobeko ebilangiaka mibeko ya ntina mpe mibembo ya mosaleli ya bozali ya mboka mpe ya bilei ya sécurité. **Eteni 48** Lotombo ya ndako ya malamu, lotombo ya mayi ya kozwela mpe ya moto ya électricité eza na ntina. Mobeko ebilangiaka banzela ya kosalela makoki yango. **Eteni 49** Moto ya mibu mingi mpe moto ya mobeko ya nzoto bazali na lotombo ya bitokonami ya ntina ya kobatelama na ndenge ya mposa ya nzoto na bango, ya makanisi na bango mpe ya motindo. Boma ezali na misala ya kolendisa kozala ya moto ya mobeko ya nzoto na kati ya bainstitution ya ekolo, ya biesongo mpe ya bisangani ya mabelé. Mobeko ya misala ya Parlement ebilangiaka banzela ya kosalela lotombo yango. --- ### Chapitre 3 : Makoki ya Bato Elongo **Eteni 50** Boma ebatelaka makoki mpe biloko ya sembo ya bato ya Kongó oyo bazali koleka na libanda to na kati ya mboka. Na koyangela boyamboli, mojanji nyonso oyo azali na bansuka na mabelé ya mboka akoki kozwa makoki mpe bonsomi ya Kongó moko, longola makoki ya politiki. Akoki kozwa kobatelama oyo epesami na bato mpe na biloko na bango na bansuka oyo ebongisami na boyokani ya banzoto mpe mibeko. Asengwami kotosa mibeko mpe mibembo ya Republiki. **Eteni 51** Boma ezali na misala ya kobatisa mpe ya kolendisa kozala mpe boyokani ya kimia ya bikeliko nyonso ya bato ya mboka. Ebatelaka mpe ya kolendisa bikeliko ya mpasi mpe kisinzo nyonso ya bato bokeke. Eteleraka bolamu na bango. **Eteni 52** Bato ya Kongó nyonso bazali na lotombo ya kimia mpe ya sécurité koleka na mboka mpe na mokili mobimba. Moto moko te to lisanga ya bato ekoki kosalela kisanga ya mabelé ya mboka mpo ya kotomba mosala mabe to ya terroriste likolo ya Boma ya Kongó to ya Boma mosusu nyonso. **Eteni 53** Moto nyonso azali na lotombo ya esika ya bolamu mpe ya malamu mpo ya bolamu na yango ya mobimba. Azali na misala ya kobatela yango. Boma eteleraka kobatela ya esika mpe ya bozali ya bato. **Eteni 54** Bansuka ya kotonga bauzine, ya kobomba, ya kokatisa, ya kotemba mpe ya kolongola binyonga ya mabe, ya kobeba mpe ya radioactivité oyo ebimaka na biuzine ya misala ya bato to ya maboko ya moto oyo ezali na mabelé ya mboka ebongisami na mobeko. Kobeba nyonso to kobomba nyonso oyo ebimaka na mosala ya économie etialaka na kozwa lisusu to na kobongisama lisusu. Mobeko ebilangiaka ndenge ya bitokonami ya koyongela lisusu, ya kobongisama mpe banzela ya kosalela yango. **Eteni 55** Kokata ya kokota, koleka, kobomba, kotia mabelé, kotombola na mayi ya ekolo mpe ya esika ya mbu oyo ezali na bokonzi ya ekolo, kopanda na esika ya lola binyonga ya mabe, ya kobeba, ya radioactivité to biloko nyonso ya mabe, oyo ebimaka to te na mabelé ya mojanji, eza **likambo mabe oyo mobeko epamelaka**. **Eteni 56** Mosala nyonso, boyokani nyonso, bikonzane nyonso, lisusu nyonso to ata likambo nyonso, oyo etongami na kotia mboka, bato mpe ba-sociétés bato pembeni ya biloko na bango ya bomoi oyo ebimaka na biloko to na bozwi ya libandela na bango, longola bisaleli ya banzoto ya mokili ya bilikambo ya économie, ekomisami **likambo mabe ya kipela oyo mobeko epamelaka**. **Eteni 57** Misala oyo etalelami na eteni ya liboso mpe kokeka na yango, na ndenge nini oyo ekoki kozala, soki esalemi na moto oyo azwi nguya ya mboka, epamelami lokola **likambo mabe ya haute trahison**. **Eteni 58** Bato ya Kongó nyonso bazali na lotombo ya koyoka bozwi ya mboka. Boma ezali na misala ya kopesa yango na bonsomi mpe ya kobatela lotombo ya bokeli. **Eteni 59** Bato ya Kongó nyonso bazali na lotombo ya koyoka bozwi ya bato nyonso ya mokili. Boma ezali na misala ya kosalisa na koyokana yango. **Eteni 60** Boyangeli ya makoki ya bato mpe ya bonsomi ya ntina oyo epambeli na Konstitisyo esengami na binguna ya mboka mpe na moto nyonso. **Eteni 61** Na ntina nini te, mpe ata tango état de siège to état d'urgence ebebisamako na ndenge ya baeteni 85 mpe 86 ya Konstitisyo oyo, makoki mpe mibeko ya ntina oyo etalelami kaka na se ekoki kobungisama te : 1. lotombo ya bomoi ; 2. kosilika ya minyoko mpe ya biloko ya minyoko, ya nyama, ya kobebisa to ya koboya ; 3. kosilika ya mumwa mpe ya bisaleli ya bokolwa ; 4. mobeko ya bilakisi ya bilikambo mabe mpe ya biloko ya minyoko ; 5. makoki ya kobatela mpe lotombo ya koluka lisusu ; 6. kosilika ya kokangama na ntina ya ndele ; 7. bonsomi ya makanisi, ya motindo mpe ya kondima ya nzambe. --- ### Chapitre 4 : Misala ya Moto ya Mboka **Eteni 62** Moto te akanisami ayebi mobeko te. Moto nyonso asengwami na botosi ya Konstitisyo mpe ya kotosa mibeko ya Republiki. **Eteni 63** Mongó nyonso ya Kongó azali na lotombo mpe misala ya sembo ya kobatela mboka mpe patatú ya mabelé na yango na miso ya kobundisa to ya kobunda ya bato ya libanda. Mosala ya bilabi ya nguya ekoki kobandisama na bansuka oyo ebongisami na mobeko. Lokumu nyonso ya ekolo, ya esongo, ya bisangani mpe ya banzoli ya nkundo ezali na misala ya kobatela boyokani ya Republiki mpe patatú ya mabelé na yango, soki te azali na likambo mabe ya haute trahison. **Eteni 64** Mongó nyonso ya Kongó azali na misala ya kolekisa moto nyonso to lisanga nyonso ya bato oyo ezwa nguya na nguya to oyo esalela yango na kobunda bisaleli ya Konstitisyo oyo. Kokeka nyonso ya kobulisa bosaleli ya Konstitisyo eza **likambo mabe oyo elekaka te likolo ya mboka mpe Boma**. Epamelami na ndenge ya mobeko. **Eteni 65** Mongó nyonso ya Kongó asengwami ya kosala na bosembo misala na yango na Boma. Azali mpe na misala ya kolembisa patisi mpe patisi na yango. **Eteni 66** Mongó nyonso ya Kongó azali na misala ya koyangela mpe koluka bakombi na yango na kokita moto te mpe ya kotela na bango boyokani oyo emonisaka kobatela, kolendisa mpe kokomisa makasi boyokani ya ekolo, boyangeli mpe boyamboli. Azali mpe na misala ya kobatela mpe kokomisa makasi boyokani ya mboka, mingimingi tango yango ezali na mabulu. **Eteni 67** Mongó nyonso ya Kongó azali na misala ya kobatela biloko, biloko ya mboka mpe ya mboka, mpe ya koyangela biloko ya moto mosusu. --- ## TÍTULO III : MOSALELI MNE BISALELI YA NGUYA ### Chapitre ya liboso : Ya Bainstitution ya Republiki **Eteni 68** Bainstitution ya Republiki eza : 1. **Mokonzi wa Republiki** ; 2. **Parlement** ; 3. **Gavermani** ; 4. **Bakota mpe Batribunal**. --- ### Kisanga 1 : Ya Nguya ya Kosalisa #### § 1 : Ya Mokonzi wa Republiki **Eteni 69** Mokonzi wa Republiki eza Mokonzi ya Boma. Amelaka ekolo mpe azali elembo ya boyokani ya ekolo. Eteleraka boyangeli ya Konstitisyo. Abatelaka, na kobosana na yango, misali ya malamu ya binguna ya mboka mpe ya bainstitution mpe boyeki ya Boma. Azali na kobatelama ya bonsomi ya mboka, patatú ya mabelé, bokonzi ya ekolo mpe boyangeli ya boyokani ya banzoto mpe bikonzane ya banzoto. **Eteni 70** Mokonzi wa Republiki aponiami na likita ya bato nyonso ya mbala moko mpo ya **mandat ya mbula mitano oyo ekomisami moko folo**. Suka ya mandat na yango, Mokonzi wa Republiki atikala na mosala kino na kotia ya solosolo ya Mokonzi ya sika oyo aponiami. **Eteni 71** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)* Mokonzi wa Republiki aponiami **na balobi ya mingi ya balobi oyo balobisami**. **Eteni 72** Moto te akoki kozala kandidato ya likita ya Mokonzi wa Republiki soki azali te na bansuka oyo etali yango : 1. kozala na nationalité ya Kongó ya libandela ; 2. kozala na mbula 30 to koleka ; 3. koyoka ya mobimba makoki na yango ya bolamu mpe ya politiki ; 4. kozala te na ntina ya kobima oyo ebongisami na mobeko ya likita. **Eteni 73** Likita mpo ya kopona Mokonzi wa Republiki ebikisamaka na Commission électorale nationale indépendante, **miniti tuku malibwé** liboso ya suka ya mandat ya mokonzi oyo azali na nguya. **Eteni 74** Mokonzi wa Republiki oyo aponiami akotaka na mosala na **mikolo tuku** oyo elandaka sima ya kotangisa ya ntina ya bikonkisi ya likita ya mokonzi. Liboso ya kotia na mosala na yango, Mokonzi wa Republiki apamelaka, liboso ya Cour Constitutionnelle, ndayi oyo elandaka : > *"Ngai... oyo aponiami Mokonzi wa Republiki ya Demokratiki ya Kongó, napamelaka na lokumu monene liboso ya Nzambe mpe mboka :* > *- kolanda mpe kobatela Konstitisyo mpe mibeko ya Republiki ;* > *- kobatela bonsomi na yango mpe patatú ya mabelé na yango ;* > *- kobatela boyokani ya ekolo ;* > *- kotambola folo na bolamu ya mobimba mpe koyangela makoki ya bato ;* > *- kotelema makasi na misala ya kopesa bolamu ya bato nyonso mpe ya kimia ;* > *- kosalela na bosembo mpe lokola mosali ya bosembo ya bato, misala ya monene oyo empami ngai."* **Eteni 75** Soki esika ya mokonzi elongwi na ntina ya liwa, ya koloba na yango moko, to na ntina nyonso ya kolonga ya ntina, misala ya Mokonzi wa Republiki, longola ya baeteni 78, 81 mpe 82, esalelami na tango ya mwa mwa na **Mokonzi ya Séna**. **Eteni 76** Elongi ya esika ya Mokonzi wa Republiki ebimisami na Cour constitutionnelle oyo epesami na Gavermani. Mokonzi wa Republiki na tango ya mwa mwa ateleraka misali ya likita ya Mokonzi ya sika ya Republiki na bansuka mpe mikolo oyo ebongisami na Konstitisyo. Soki esika elongwi to tango oyo kolonga etalelami eza ya ntina, likita ya Mokonzi ya sika esalemaka na bikita ya Commission électorale nationale indépendante, na mikolo tuku motoba liboso mpe tuku libwa koleka suka ya kotangisa ya elongi. Na tango ya mpasi monene ya nguya, tango yango ekoki kokolisama na mikolo tuku mibale koleka na Cour constitutionnelle. Mokonzi oyo aponiami abandisaka mandat ya sika. **Eteni 77** Mokonzi wa Republiki atindaka maloba na mboka. Asalana na Chambres ya Parlement na nzela ya maloba oyo alakisaka to epesami kolakisama mpe oyo ekopesa nzela te ya bolelele. Abimisaka, mbala moko na mobu, liboso ya Asemblé ya Ekolo mpe Séna oyo bakutaná na Congrès, biyano ya ntina ya mboka na ntina ya bolamu. **Eteni 78** Mokonzi wa Republiki akangaka Premier Ministre na kati ya bato ya bunana ya Parlement sima ya koteyaka na yango. Abongisaka misala na yango sima ya kopesa na yango ya bana-mandat ya Gavermani. Soki bunana oyo ekoki kozala te, Mokonzi wa Republiki atielaka mosala ya boyebi na moto mpo ya komona coalition. Mosala ya boyebi eza ya mikolo tuku misatu mpe ekoki kokolisama mbala moko folo. Mokonzi wa Republiki akangaka bato mosusu ya gavermani mpe abongisaka misala na bango na bosimbi ya Premier Ministre. **Eteni 79** Mokonzi wa Republiki abikisamaka mpe atelemi na makutano ya bavministre. Soki azali te, atielaka nguya yango na Premier Ministre. Mokonzi wa Republiki akomisaka mibeko na bansuka oyo ebongisami na Konstitisyo oyo. Asalaka na nzela ya ordonnance. Baordonnance ya Mokonzi wa Republiki longola ya baeteni 78 al. 1, 80, 84 mpe 143 ezali na emela ya Premier Ministre. **Eteni 80** Mokonzi wa Republiki atielaka na ordonnance baGoverneurs mpe baVice-Gouverneurs ya biesongo oyo baponiami, na mikolo tuku na ndenge ya eteni 198. **Eteni 81** Na nkobo ya bisaleli mosusu ya Konstitisyo, Mokonzi wa Republiki akangaka, abongisaka misala mpe, na tango ya mposa, abimanaka, na bosimbi ya Gavermani oyo bateyaká na Conseil des ministres : 1. baambassadeur mpe baenvoyé extraordinaire ; 2. baofficier général mpe supérieur ya bilabi mpe ya polisi ya ekolo, Conseil supérieur ya bobeli eyokomi ; 3. chef d'état-major général, banchef d'état-major mpe bacommandant ya binguna monene ya bilabi, Conseil supérieur ya bobeli eyokomi ; 4. bafonsionaire ya monene ya service ya mboka ; 5. bamoto ya babosisi ya baservice mpe bainstitution ya mboka ; 6. bamoto ya Boma na bizumba mpe binguna ya mboka, longola bacommissaire aux comptes. Baordonnance ya Mokonzi wa Republiki oyo ebimaka na yango eza na emela ya Premier Ministre. **Eteni 82** Mokonzi wa Republiki akangaka, abongisaka misala mpe, na tango ya mposa, abimanaka, na ordonnance, bajuge ya siège mpe ya parquet na bosimbi ya Conseil supérieur ya magistrature. Baordonnance oyo etalelami na alinia ya liboso eza na emela ya Premier Ministre. **Eteni 83** Mokonzi wa Republiki eza Mokonzi Mokonzi ya bilabi ya mboka. Atelemi na Conseil supérieur ya bobeli. **Eteni 84** Mokonzi wa Republiki apesaka bigrade na bigroupe ya ekolo mpe badécoration, na ndenge ya mobeko. **Eteni 85** Tango makambo ya mpasi eba kotomba na mbala moko bonsomi to patatú ya mabelé ya mboka to tango etongisi koloba malamu ya bainstitution, Mokonzi wa Republiki atangisaka état d'urgence to état de siège sima ya kosalana na Premier Ministre mpe Bamokonzi ya Chambres mibale na ndenge ya baeteni 144 mpe 145. Ayebisaka mboka na maloba. Banzela ya kosalela état d'urgence mpe état de siège ebongisami na mobeko. **Eteni 86** Mokonzi wa Republiki atangisaka ntaka na ordonnance oyo bateyaká na Conseil des ministres sima ya maloba ya Conseil supérieur ya bobeli mpe ndingisa ya Asemblé ya Ekolo mpe Séna na ndenge ya eteni 143. **Eteni 87** Mokonzi wa Republiki asalelaka lotombo ya kokitisa masumu. Akoki kolongola, kobongisa to kokata biloko ya minyoko. **Eteni 88** Mokonzi wa Republiki atielaka baambassadeur mpe baenvoyé extraordinaire ya libanda ya Bistate mpe ya binguna ya mokili. Baambassadeur mpe baenvoyé extraordinaire ya libanda batielami na yé. **Eteni 89** Biloko mpe liste civile ya Mokonzi wa Republiki ebongisami na mobeko ya palata. --- #### § 2 : Ya Gavermani **Eteni 90** Gavermani eza na Premier Ministre, baminisitu, bavministre mpe, na tango ya mposa, bavice-premier ministres, baminisitu d'État mpe baminisitu délégués. Etelemi na **Premier Ministre, Mokonzi ya Gavermani**. Soki azali te, moto ya Gavermani oyo azali ya liboso esika na yango azali na nguya na yango. Bongo ya Gavermani eteleraka bokokani ya mboka mobimba. Liboso ya kotia na mosala, Premier Ministre alakisaka na Asemblé ya Ekolo programme ya Gavermani. Tango programme yango ekomisami na bunana monene ya bato oyo bazali na Asemblé ya Ekolo, Asemblé ya Ekolo etielaka Gavermani na nguya. **Eteni 91** Gavermani ebilangiaka, na kosalana na Mokonzi wa Republiki, politiki ya mboka mpe ezalaka na bosepeli na yango. Gavermani eyambelaka politiki ya mboka. Bilaka ya libanda, ya bobeli mpe ya sécurité eza binkaba ya bosalani ya Mokonzi wa Republiki mpe Gavermani. Gavermani ezali na service ya mboka, bilabi ya mboka, Polisi ya ekolo mpe baservice ya sécurité. Gavermani ezali na bosepeli na Asemblé ya Ekolo na bansuka oyo ebongisami na baeteni 90, 100, 146 mpe 147. **Eteni 92** Premier Ministre asalelaka mibeko mpe azali na nguya ya mibembo na koyangela makoki oyo epesami na Mokonzi wa Republiki. Asalaka na nzela ya décret. Akangaka, na décret oyo bateyaká na Conseil des ministres, na baposito ya service ya mboka mpe ya bilabi oyo apesami na Mokonzi wa Republiki te. Bisaleli ya Premier Ministre ezali na emela ya, na tango ya mposa, baminisitu oyo basalelaka yango. Premier Ministre akoki kotia nguya na baminisitu ya mwa mwa ya nguya na yango. **Eteni 93** Minisitu azalaka na bosepeli ya département na yango. Asalelaka programme ya gavermani na minisité na yango, na botamboli mpe bosangisi ya Premier Ministre. Asalaka na nzela ya arrêté. **Eteni 94** Bavice-ministres basalelaka na nguya ya baminisitu oyo bakangisami elongo na bango bisaleli oyo epesami na bango na ordonnance ya mosaleli mpe misali ya Gavermani. Basalaka na esika ya baminisitu na tango ya kobika to ya kozala te. **Eteni 95** Biloko ya bato ya gavermani ebongisami na mobeko ya palata. Premier Ministre azwaka, lisusu, dotation mpe yango. --- #### § 3 : Bisaleli ya Mokapo ya Mokonzi wa Republiki mpe Gavermani **Eteni 96** Misala ya Mokonzi wa Republiki ekokanaka te na kosalela ata mandat moko ya likita, ata posito moko ya mboka, ya boboli mpe ya bilabi mpe ata mosala moko ya professionele. Mandat ya Mokonzi wa Republiki ekokanaka mpe te na bosepeli nyonso na kati ya parti ya politiki. **Eteni 97** Misala ya moto ya Gavermani ekokanaka te na kosalela ata mandat moko ya likita, ata posito moko ya mboka, ya boboli mpe ya bilabi mpe ata mosala moko ya professionele longola misala ya bilanga, ya maboko ya moto, ya nkundo, ya mateya mpe ya boyekoli. Ekokanaka mpe te na bosepeli nyonso na kati ya parti ya politiki. **Eteni 98** Na tango ya misala na bango, Mokonzi wa Republiki mpe bato ya Gavermani bakoki te, na bango moko to na lisamu ya moto mosusu, kozwa, kolanda to na ndenge nyonso mosusu, kokata na lokoyi biloko ya mabelé ya Boma, ya biesongo to ya bisangani ya bakonziami. Bakoki te kosangisama na mbala moko to na nzela ya libanda ya bamarché ya mboka mpo ya bolamu ya baservice to bainstitution oyo pouvoir central, biesongo mpe bisangani ya mboka bakonziami bazali na bozwi na yango. **Eteni 99** Liboso ya kotia na mosala mpe suka ya mosala na bango, Mokonzi wa Republiki mpe bato ya Gavermani basengwami ya kotia liboso ya Cour constitutionnelle boyambi ya kokoma ya **biloko na bango ya libota**, oyo ebilangiaka biloko na bango ya motindo, ya banki, ya mabelé, na bilakisi ya sembo. Biloko ya libota esangisi biloko ya mobali/mwasi na ndenge ya bikonzane ya libala, ya bana bake mpe ya bana, ata ya bakitá, oyo bazali na bosilisi ya mobali/mwasi. Cour constitutionnelle etindaka boyambi yango na service ya patisi. Soki boyambi oyo ekomi te, na mikolo tuku misatu, moto oyo etalelami **akanisami alobaki kolonga**. --- ### Kisanga 2 : Ya Nguya ya Kokomba Mibeko **Eteni 100** Nguya ya kokomba mibeko esalelami na **Parlement oyo ezali na Chambres mibale** : Asemblé ya Ekolo mpe Séna. Na nkobo ya bisaleli mosusu ya Konstitisyo oyo, Parlement akomba mibeko. Eteleraka Gavermani, bizumba ya mboka mpe bainstitution mpe baservice ya mboka. Chambres nyonso yibale ezali na bonsomi ya service ya mboka mpe ya palata mpe ezali na dotation na yango moko. --- #### § 1 : Ya Asemblé ya Ekolo **Eteni 101** Bato ya Asemblé ya Ekolo bapelamaka **député ya ekolo**. Baponiami na likita ya bato nyonso ya mbala moko mpe ya bosombo. Bakandidato ya balikita ya baéteni ya mobeko bapesami na bipartito ya politiki to na bigroupe ya politiki. Bakoki mpe kozala ba-indépendant. Député nyonso ya ekolo aponiami na ba-suppléant mibale. Député ya ekolo amelaka ekolo. Mandat nyonso ya banzaza eza mpe na ntina te. Motutu ya badéputé ya ekolo mpe bansuka ya likita na bango mpe ya kozala kandidato ebongisami na mobeko ya likita. **Eteni 102** Moto te akoki kozala kandidato ya balikita ya baéteni ya mobeko soki azali te na bansuka oyo etali yango : 1. kozala Mongó ya Kongó ; 2. kozala na mbula 25 to koleka ; 3. koyoka ya mobimba makoki na yango ya bolamu mpe ya politiki ; 4. kozala te na ntina ya kobima oyo ebongisami na mobeko ya likita. **Eteni 103** Député ya ekolo aponiami mpo ya **mandat ya mbula mitano**. Akoki lisusu koponiama. Mandat ya député ya ekolo ebandisaka na kobongisama ya makoki na Asemblé ya Ekolo mpe esukisaka na kotia ya Asemblé ya sika. --- #### § 2 : Ya Séna **Eteni 104** Bato ya Séna bapelamaka **sénateur**. Sénateur amelaka esongo na yango, kasi mandat na yango eza ya ekolo. Mandat nyonso ya banzaza eza mpe na ntina te. Bakandidato ba-sénateur bapesami na bipartito ya politiki to bigroupe ya politiki. Bakoki mpe kozala ba-indépendant. Baponiami **na nzela ya mibale** na Basemblé ya biesongo. Sénateur nyonso aponiami na ba-suppléant mibale. **Bamokonzi ya Republiki ya liboso oyo baponiami bazali na ntina ya sénateur ya bomoi.** Motutu ya basénateur mpe bansuka ya likita na bango mpe ya kozala kandidato ebongisami na mobeko ya likita. **Eteni 105** Sénateur aponiami mpo ya **mandat ya mbula mitano**. Akoki lisusu koponiama. Mandat ya Sénateur ebandisaka na kobongisama ya makoki na Séna mpe esukisaka na kotia ya Séna ya sika. **Eteni 106** Moto te akoki kozala kandidato ya Séna soki azali te na bansuka oyo etali yango : 1. kozala Mongó ya Kongó ; 2. kozala na **mbula 30 to koleka** ; 3. koyoka ya mobimba makoki na yango ya bolamu mpe ya politiki ; 4. kozala te na ntina ya kobima oyo ebongisami na mobeko ya likita. --- #### § 3 : Ya Kobatela mpe Bikokaneli **Eteni 107** Moparlamentaire moko te akoki kotelema, kolukama, kozwa, kokangama to kopamelama na ntina ya makanisi to balobi oyo alobaki na kosalela misala na yango. Moparlamentaire moko te, na tango ya basession, akoki kotelema to kozwa, longola na tango ya kobaka na likambo, folo na ndingisa ya Asemblé ya Ekolo to ya Séna na ndenge ya makambo. Na libanda ya basession, moparlamentaire moko te akoki kozwa folo na ndingisa ya Bureau ya Asemblé ya Ekolo to ya Bureau ya Séna, longola na tango ya kobaka na likambo, ya kotelema oyo ekomisami to ya kopamelama ya ntina ya eleki. Kokangama to kotelema ya moparlamentaire ekatisami soki Chambre oyo azali na yango eluka yango. Kokatisa ekoki te koleka tango ya session oyo ezali sik'oyo. **Eteni 108** Mandat ya député ya ekolo ekokanaka te na mandat ya sénateur mpe lisusu. Mandat ya député to ya sénateur ekokanaka te na misala to bamandat oyo elandaka : 1. moto ya Gavermani ; 2. moto ya institution d'appui à la démocratie ; 3. moto ya bilabi, ya polisi ya ekolo mpe ya baservice ya sécurité ; 4. juge ; 5. bosali ya service ya mboka ; 6. cadre politico-administratif ya territoire, longola bato ya tête ya bikeliko-chefferie mpe ya bigroupe ; 7. mandataire ya mboka oyo azali na nguya ; 8. moto ya cabinet ya Mokonzi wa Republiki, ya Premier Ministre, ya Bamokonzi ya Chambres to ya bato ya gavermani ; 9. ata mandat mosusu ya likita. Mandat ya député ya ekolo to ya sénateur ekokanaka te na kosalela misala ya maloba oyo epesami na Boma ya libanda to nguna ya banzoto. --- #### § 4 : Ya Makoki ya Badéputé ya Ekolo to ya Basénateur **Eteni 109** Badéputé ya ekolo mpe basénateur bazali na lotombo ya kokata na bonsomi mpe kozanga mpako na mobimba ya mabelé ya mboka mpe ya kobima na yango. Bazali na lotombo ya elonga ya malamu oyo ebatelaka bonsomi na bango mpe lokumu na bango. Yango etalelami na mobeko ya palata. Bazali na lotombo ya **elonga ya kobima oyo ekokani na mikolo nsambo na ntuku ya biloko na bango**. --- #### § 5 : Suka mpe Kokatisa ya Mandat *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)* **Eteni 110** *(ebongisami)* Mandat ya député ya ekolo to ya sénateur esukisaka na : 1. suka ya législature ; 2. liwa ; 3. koloba na yango moko ; 4. kozala na mpako ya ntina ; 5. kolonga ya seko ; 6. kobika kozanga bansuka mpe ndingisa na session ya koleka ntuku moko ya makutano ya session moko ; 7. kobima oyo ebongisami na mobeko ya likita ; 8. kopamelama ya ntina ya eleki na peleke ya mosala ya penal ya liboso mpo ya likambo mabe ya mokano ; 9. kopona mosala oyo ekokanaka te na mandat ya député to ya sénateur. Kasi, tango député ya ekolo to sénateur akangami na mosala ya politiki oyo ekokanaka te na mosala na yango ya Parlement, mandat yango ekatisami. Azongela na ntina na mosala na yango ya Parlement sima ya kosilika ya mosala ya politiki oyo ekokanaka te. Député ya ekolo, sénateur to suppléant oyo alongaka na mokano parti ya yango na politiki na tango ya législature akanisami alobaki kolonga mandat na yango ya Parlement. --- #### § 6 : Ya Misali ya Asemblé ya Ekolo mpe ya Séna **Eteni 111** Asemblé ya Ekolo mpe Séna batelemi na bango moko moko na **Bureau ya bato sambo** oyo esangisi : 1. Mokonzi moko ; 2. Vice-Président ya liboso moko ; 3. Vice-Président ya mibale moko ; 4. Rapporteur moko ; 5. Rapporteur Adjoint moko ; 6. Questeur moko ; 7. Questeur Adjoint moko. Bamokonzi ya Chambres mibale basengwami kozala Bakongó ya libandela. **Eteni 112** Chambre nyonso ya Parlement eponi Règlement intérieur na yango oyo ebilangiaka mingimingi : 1. tango mpe mibembo ya misali ya Bureau ; 2. motutu, ndenge ya kopona, bongo, mosala mpe nguya ya bambere ya seko na yango ; 3. mosaleli ya baservice ya service ya mboka oyo atelemi na Secrétaire Général ; 4. mibembo ya bosembo ya badéputé mpe basénateur ; 5. banzela ndenge ndenge ya likita. Liboso ya kosalela yango, Règlement intérieur esengwami kotindama na Cour constitutionnelle oyo elobaka na ndenge ya kotosa Konstitisyo na mikolo tuku na ntuku mitano. **Eteni 113** Na libanda ya bambere ya seko mpe ya ntina, Chambres mibale ekoki kotonga moko to mingi ya **Commissions mixtes paritaires** mpo ya kobongisa makanisi na tango ya bompaka. Soki bompaka ekotinua, Asemblé ya Ekolo ekataka ntina ya eleki. **Eteni 114** Chambre nyonso ya Parlement ekutanaka na ntina moko moko na **session extraordinaire** na mokolo ya tuku na ntuku mitano sima ya kotangisa ya bikonkisi ya balikita ya bateni ya Parlement. **Eteni 115** Asemblé ya Ekolo mpe Séna bakutsanaka na ntina moko moko, mobu nyonso moko, **basession mibale ya seko** : 1. ya liboso ibandisaka **15 mars** mpe isukisaka **15 juin** ; 2. ya mibale ibandisaka **15 septembre** mpe isukisaka **15 décembre**. Tango ya session moko ya seko ekoki te koleka mikolo misatu ya ntuku. **Eteni 116** Chambre nyonso ya Parlement ekoki kobikisamaka na **session extraordinaire** likolo ya mosala oyo ebilangi, na boluka ya Bureau na yango, ya ntuku moko ya bato oyo bazali na yango, ya Mokonzi wa Republiki to ya Gavermani. **Eteni 118** Asemblé ya Ekolo mpe Séna bakutsanaka ya malamu folo na **bunana monene ya bato** oyo bazali na bango. Masala eza ya bato nyonso, longola soki huis clos etangisamaka. **Eteni 119** Chambres mibale ekutanaka na **Congrès** mpo ya makambo oyo elandaka : 1. procedure ya kobongisama ya Konstitisyo ; 2. ndingisa ya kotangisama ya état d'urgence to état de siège mpe ya kotangisama ya ntaka ; 3. koyoka masolo ya Mokonzi wa Republiki likolo ya bolamu ya mboka ; 4. kopona bato misatu ya Cour constitutionnelle. --- ### Kisanga 3 : Ya Boyokani ya Nguya ya Kosalisa mpe Nguya ya Kokomba Mibeko **Eteni 122** Na nkobo ya bisaleli mosusu ya Konstitisyo oyo, mobeko ebilangiaka mibeko oyo etaleli (na kati ya yango) : 1. makoki ya mboka mpe kobatelama ya ntina oyo epesami na bato ; 2. mibembo ya likita ; 3. palata ya mboka ; 4. nationalité, ntina mpe bobuki ya bato, bikonzane ya libala, bikolano mpe bibondi ; 5. bikolano ya bilikambo mabe mpe ya biloko ya minyoko, procedure ya mosala ya mosali mabe, mosaleli mpe misali ya nguya ya bosembo ; 6. mobeko ya mosala mpe ya sécurité ya bolamu. **Eteni 130** Misemi ya mibeko ezali na Gavermani, na député nyonso mpe na sénateur nyonso elongo moko. **Eteni 136** Na **mikolo motoba** sima ya kopona yango, mobeko etindami na Mokonzi wa Republiki mpo ya kokomisa yango. **Eteni 139** Cour constitutionnelle ekoki kozwama na boluka ya kotangisa ete mobeko oyo esengwami kokomisama ezali te na ndenge ya Konstitisyo na : 1. Mokonzi wa Republiki na mikolo tuku na ntuku mitano ; 2. Premier Ministre na mikolo tuku na ntuku mitano ; 3. Mokonzi ya Asemblé ya Ekolo to ya Séna na mikolo tuku na ntuku mitano ; 4. motutu ya badéputé to basénateur oyo ekokani na ntuku moko ya bato ya Chambres nyonso yibale. **Eteni 140** Mokonzi wa Republiki akomisaka mobeko na **mikolo tuku na ntuku mitano** ya kotindama na yango. Soki ye te, kokomisama eza na ntina. **Eteni 146** Premier Ministre akoki, sima ya koteyaka na Conseil des ministres, kotia liboso ya Asemblé ya Ekolo bosepeli ya Gavermani na programme na yango. Asemblé ya Ekolo etombola bosepeli ya Gavermani na balobi ya **motion de censure**, oyo nkomi ya ntuku moko ya bato na yango ekomaka yango. Bolele mpe balobi bakoki kozala folo sima ya mikolo mibale sima ya kotia motion. **Eteni 147** Tango Asemblé ya Ekolo eponi motion de censure, Gavermani akanisami alongaki mosala. Premier Ministre atielaka kolonga ya Gavermani na Mokonzi wa Republiki na lisaa tuku mibale na ntuku mone. **Eteni 148** Na tango ya mpasi oyo etikali ya boye kati ya Gavermani mpe Asemblé ya Ekolo, Mokonzi wa Republiki akoki kotangisa **kobuswama ya Asemblé ya Ekolo**. Kobuswama moko te ekoki kozala na mobu oyo elandaki balikita, to na tango ya état d'urgence to ya siège to ya ntaka. --- ### Kisanga 4 : Ya Nguya ya Bosembo #### § 1 : Bisaleli ya Mokapo **Eteni 149** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)* Nguya ya bosembo eza **bonsomi** ya nguya ya kokomba mibeko mpe ya nguya ya kosalisa. Epesami na bakota mpe batribunal oyo eza : Cour constitutionnelle, Cour de cassation, Conseil d'État, Haute Cour militaire mpe bakota mpe batribunal ya bolamu mpe ya bilabi. Bosembo epesami na mobimba ya mabelé ya mboka **na nkombo ya bato**. Batribunal ya bongo to ya ntina ekoki kotongami na nkombo nini oyo ekoki kozala te. **Eteni 150** Nguya ya bosembo eza kobatelama ya bonsomi ya moto mpe ya makoki ya ntina ya bato ya mboka. Bajuge bazali na botosi na kosalela misala na bango folo na nguya ya mobeko. Juge ya siège eza **ya kotindama te**. Akoki kotindama folo na koyebisama ya sika to na boluka na yango moko to na kobongisama ya nguya oyo Conseil supérieur ya magistrature ekatami. **Eteni 151** Nguya ya kosalisa ekoki kopesa mitindo na juge na kosalela nguya na yango te, to kokata bilikambo ya bosembo, to kokana na mosali ya malamu ya bosembo, to kotomboka na kosalela ya etumbu ya bosembo. Nguya ya kokomba mibeko ekoki te kokata bilikambo ya bosembo ya lokumu, kobongisa etumbu ya bosembo, to kotomboka na kosalela na yango. Mobeko nyonso oyo mokano na yango eza ya mbuma ya kolakisa nzela na likambo oyo ezali sik'oyo eza mpe na ntina te. **Eteni 152** **Conseil supérieur ya magistrature** eza nguna ya kotambola ya nguya ya bosembo. Ebongisaka bisimbi ya kokangama, ya kobakisa mpe ya kobimisama ya bajuge. Esalelaka nguya ya bosembo likolo ya bajuge. Epesaka makanisi na makambo ya koluka kolongola masumu. --- #### § 2 : Ya Bingumba ya Bosembo ya Lisanga ya Bosembo **Eteni 153** Etelemi lisanga ya bingumba ya bosembo ya bolamu, oyo esangisi bakota mpe batribunal ya bolamu mpe ya bilabi oyo etelemi na botamboli ya **Cour de cassation**. Cour de cassation ezalaka na liboso mpe suka ya kosukisa na bilikambo ya bilaki oyo esalemi na bato ya Asemblé ya Ekolo mpe Séna, bato ya Gavermani, bato ya Cour constitutionnelle, baGoverneurs mpe baVice-Gouverneurs ya biesongo, mpe bamo ya monene mosusu. --- #### § 3 : Ya Bingumba ya Bosembo ya Lisanga ya Service **Eteni 154** Etelemi lisanga ya bingumba ya bosembo ya service oyo esangisi **Conseil d'État** mpe Bakota mpe Batribunal ya service. **Eteni 155** Na nkobo ya bisaleli mosusu ya nguya na yango, Conseil d'État ezalaka, na liboso mpe suka ya kosukisa, na boluka ya kobula mobeko oyo esalemi likolo ya bisaleli, mibembo mpe bikatisi ya binguna ya service ya monene ya ekolo. --- #### § 4 : Ya Bingumba ya Bosembo ya Bilabi **Eteni 156** Bingumba ya bosembo ya bilabi ezalaka na bilikambo ya bilaki oyo esalemi na bato ya bilabi mpe ya polisi ya ekolo. Na tango ya ntaka to tango état de siège to état d'urgence etangisamaki, Mokonzi wa Republiki akoki kokatisa mosala ya kolengela ya Bakota mpe Batribunal ya bobolo ya bolamu ya batribunal ya bilabi. Kasi, **lotombo ya koluka lisusu ekoki te kokatisama**. --- #### § 5 : Ya Cour constitutionnelle **Eteni 157** Etelemi **Cour constitutionnelle**. **Eteni 158** Cour constitutionnelle ezali na **bato libwa** oyo ekangami na Mokonzi wa Republiki : - misatu na nguya na yango moko ; - misatu oyo Parlement oyo ekutsaná na Congrès eponi ; - misatu oyo Conseil supérieur ya magistrature eponi. Ntuku mibale ya tuku ya bato esengwami kozala bajurist oyo babimaka na magistrature, barreau to na mateya ya université. Mandat ya bato eza ya **mbula libwa oyo ekomisami te lisusu**. Cour constitutionnelle ebongisami na tiers nyonso misatu ya mbula. Mokonzi ya Cour constitutionnelle aponiami na bakonzi na yango mpo ya tango ya mbula misatu oyo ekomisami mbala moko folo. Atielami na ordonnance ya Mokonzi wa Republiki. **Eteni 159** Moto te akoki kokangama na Cour constitutionnelle : 1. soki azali te Mongó ya Kongó ; 2. soki alakisi te makobo ya **mbula tuku na ntuku mitano** na binkaba ya mobeko to ya politiki. **Eteni 160** Cour constitutionnelle ezali na mosala ya **kotala soki mibeko mpe bisaleli oyo ezali na nguya ya mobeko eza na ndenge ya Konstitisyo**. Mibeko ya misala ya Parlement, liboso ya kokomisama, esengwami kotindama na Cour constitutionnelle. Cour constitutionnelle ekataka na mikolo tuku misatu (ekitami na mikolo sambo na tango ya mpasi). **Eteni 161** Cour constitutionnelle ezalaka na boluka ya mbabalisi ya Konstitisyo. Ekataka na **makambo ya balikita ya Mokonzi wa Republiki mpe ya bateni ya Parlement** mpe ya référendum. Ezalaka na bilikambo ya bompaka ya nguya ya Nguya ya Kosalisa mpe ya Nguya ya Kokomba Mibeko mpe kati ya Boma mpe biesongo. **Eteni 162** Cour constitutionnelle eza juge ya boluka ya koboma na Konstitisyo oyo etelemi liboso to na kati ya ngumba ya bosembo. Moto nyonso akoki kotinda Cour constitutionnelle mpo ya koboma ya Konstitisyo ya bisaleli nyonso ya Parlement to ya mibembo. **Eteni 163** Cour constitutionnelle eza **ngumba ya bosembo ya mosali mabe ya Mokonzi wa Republiki mpe Premier Ministre** na tango mpe bansuka oyo ebongisami na Konstitisyo. **Eteni 164** Cour constitutionnelle eza juge ya penal ya Mokonzi wa Republiki mpe ya Premier Ministre mpo ya bilikambo ya politiki ya haute trahison, ya koboya Parlement, ya kobunda lokumu to bosembo mpe mpo ya bilikambo ya mosali ya kati. **Eteni 165** Haute trahison ezali tango Mokonzi wa Republiki abuki na mokano Konstitisyo to tango yé to Premier Ministre bababwelami kotonga, kosalela na mosala to basusu na bikolo mabe ya makoki ya bato, ya kopesa kisanga ya mabelé ya mboka. Kobunda lokumu to bosembo ezali mingimingi tango motindo ya moto ya Mokonzi wa Republiki to ya Premier Ministre ebimiselaka te na bolamu to tango bababwelami kotonga bikolo mabe ya kolanda-elonga, ya bobeba, to ya kobakisa biloko na bango na mabe. Koboya Parlement ezali tango Premier Ministre apesi te ata elobeli moko na mikolo tuku misatu ya misusu oyo epesami na Chambre moko to mibale. **Eteni 166** Etumbu ya kotelema mpe ya kotombola ya Mokonzi wa Republiki mpe ya Premier Ministre epesami na balobi ya **bunana ya mibale ya tuku misatu ya bato ya Parlement oyo bazali na Congrès**. **Eteni 167** Soki bapamelami, Mokonzi wa Republiki mpe Premier Ministre **batindami na misala na bango**. Kotindama etangisami na Cour constitutionnelle. **Eteni 168** Bietumbu ya Cour constitutionnelle ekoki kotombokisama na ndenge moko te mpe esalelami mbala moko. Eza na nguya mpe esengwami na binguna ya mboka, na binguna nyonso ya service ya mboka mpe ya bosembo, ya bolamu mpe ya bilabi mpe na bato. **Mosala nyonso oyo etalelami ezali te na ndenge ya Konstitisyo eza mpe na ntina te na liboso.** --- ### Kisanga 5 : Ya Palata ya Mboka **Eteni 170** **Fala ya Kongó** eza motutu ya palata ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó. Ezali na nguya ya kolembisa na mobimba ya mabelé ya mboka. **Eteni 171** Palata ya pouvoir central mpe ya biesongo eza na bokabwani. **Eteni 172** Mobu ya palata ebandisaka **1 janvier** mpe esukisaka **31 décembre**. **Eteni 174** Patisi etelemi folo na mobeko. Kobakisa na biloko ya mboka eza misala ya moto nyonso oyo afandi na RDK. Moto moko te akoki kosakola kobima to ekitisi ya patisi folo na mobeko. **Eteni 175** Kisanga ya bikolano ya ntina ya ekolo oyo epesami na biesongo etelemi na **40 %**. Ezwami na fonte. --- #### § 2 : Ya Banque Centrale **Eteni 176** **Banque centrale ya Kongó** eza nguna ya kopona palata ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó. Misala na yango : 1. kobatela ya bipalata ya mboka ; 2. kobatela mpe bosimbo ya palata ; 3. kobilangi mpe kosalela politiki ya palata ; 4. botamboli ya mosali nyonso ya banki ; 5. nayi ya économie mpe ya palata ya Gavermani. Na kosalela misala yango, Banque Centrale ya Kongó eza bonsomi mpe ezali na bonsomi ya botamboli na yango. --- #### § 3 : Ya Cour des comptes **Eteni 178** Etelemi **Cour des comptes**. Etelemi na Asemblé ya Ekolo. Bato basengwami kolakisa makobo ya monene na palata, na bosembo to na service ya mboka mpe makobo ya mosala ya koleka mbula tuku. **Eteni 180** Cour des comptes eteleraka botamboli ya palata ya Boma, ya biloko ya mboka mpe ya bikaundi ya biesongo. Ebimisaka, mobu nyonso, etonga oyo epesami na Mokonzi wa Republiki, na Parlement mpe na Gavermani. Etonga epesami na Journal officiel. --- #### § 4 : Ya Caisse nationale ya péréquation **Eteni 181** Etelemi **Caisse nationale ya péréquation**, oyo ezali na botali ya sembo ya mobeko. Misala na yango : kopalata biloko mpe programme ya bozali ya mboka mpo ya kobotisa boyokani ya ekolo mpe ya kolongola bompaka ya bokeli kati ya biesongo. Ezali na palata oyo etombolami na Trésor public kino na **10 % ya bikolano nyonso ya ntina ya ekolo** oyo ezongela Boma mobu nyonso. --- ### Kisanga 6 : Ya Polisi ya Ekolo mpe Bilabi ya Mboka #### § 1 : Ya Polisi ya Ekolo **Eteni 182** Polisi ya ekolo ezali na mosala ya sécurité ya mboka, ya sécurité ya bato mpe ya biloko na bango, ya kobatela mpe kobongisa mobembo molayi ya ekolo mpe ya kobatela binguna ya monene ya mboka. **Eteni 183** Polisi ya ekolo eza **ya politiki te**. Ezali na mosala ya Ekolo ya Kongó. Moto te akoki kokolisa yango mpo ya makano na yango moko. --- #### § 2 : Ya Bilabi ya Mboka **Eteni 187** Bilabi ya mboka esangisi nguya ya mabelé, nguya ya lola, nguya ya mbu mpe baservice na bango ya lisungi. Misala na bango eza kobatela **patatú ya mabelé ya mboka** mpe bankango na yango. **Eteni 188** Bilabi ya mboka eza **ya Republiki**. Eza na mosala ya ekolo mobimba. Moto te, na kobela haute trahison, akoki kokolisa yango mpo ya makano na yango moko. Eza ya politiki te mpe etelemi na nguya ya bolamu. **Eteni 190** Moto te, na kobela haute trahison, akoki kotonga binguna ya bilabi, ya para-militaire to ya polisi ya moto moko, to kobatela bolenge-bilenge ya bilabi. **Eteni 192** Etelemi **Conseil supérieur ya bobeli**, oyo atelemi na Mokonzi wa Republiki. --- ### Kisanga 7 : Ya Service ya Mboka **Eteni 193** Service ya Mboka eza **ya politiki te, ya bonsomi mpe ya bokokani**. Moto te akoki kokolisa yango mpo ya makano ya moto moko to ya bipartito. --- ### Chapitre 2 : Ya Biesongo **Eteni 195** Bainstitution ya biesongo eza : 1. **Asemblé ya esongo** ; 2. **Gavermani ya esongo**. **Eteni 197** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)* Asemblé ya esongo eza nguna ya botalisi ya esongo. Bato na yango bapelamaka **badéputé ya esongo**. Baponiami na likita ya bato nyonso ya mbala moko mpe ya bosombo to baponami mpo ya mandat ya mbula mitano oyo ekomisami. Motutu ya badéputé ya esongo oyo baponami ekoki te koleka ntuku moko ya bato. **Eteni 198** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)* Gavermani ya esongo esangisi **Governeur**, **Vice-Governeur** mpe **baminisitu ya esongo**. Governeur mpe Vice-Governeur baponiami mpo ya mandat ya mbula mitano oyo ekomisami mbala moko folo na badéputé ya esongo. Batielami na ordonnance ya Mokonzi wa Republiki. Motutu ya baminisitu ya esongo ekoki te koleka **tuku**. --- ### Kisanga 2 : Kokabola ya Makambo kati ya Nguya ya Ekolo mpe Biesongo **Eteni 201** Makambo eza, to ya nguya ya kaka ya pouvoir central, to ya nguya **ya mibale** ya pouvoir central mpe biesongo, to ya nguya ya kaka ya biesongo. **Eteni 202** : Makambo ya nguya ya kaka ya pouvoir central (ya ntina) : 1. bilaka ya libanda ; 2. bobeli ya ekolo ; 3. polisi ya ekolo ; 4. palata mpe kopona palata ; 5. douanes mpe biloko ya koleka ya kolua/kotinda ; 6. baposito mpe télécommunications ; 7. mobeko ya likita. **Eteni 203** : Makambo ya nguya ya mibale : 1. kosalela makoki ya bato ; 2. sécurité ya kati ; 3. mateya mpe bozali ya malamu ; 4. presse, radio, télévision ; 5. tourism ; 6. kobatela ya esika. **Eteni 204** : Makambo ya nguya ya kaka ya biesongo : 1. programme ya mosaleli ya esongo ; 2. service ya mboka ya esongo mpe ya bisangani ; 3. palata ya mboka ya esongo ; 4. mateya ya liboso ya bana, ya liboso ya ecole, ya mibale, ya misala ya professionele mpe ya ntina ; 5. patisi, patisi mpe biloko ya esongo mpe ya bisangani. --- ### Kisanga 3 : Ya Nguya ya Nzoli **Eteni 207** Nguya ya nzoli ebongisami. Epesami na ndenge ya nzoli ya esika, tango oyo nzoli yango ezali te na kobundana na Konstitisyo, na mobeko, na mobembo molayi ya ekolo mpe na makambo ya bolamu. Mokonzi nyonso ya nzoli oyo alingi kosalela mandat ya likita ya mboka asengwami na kotia na makuku ya likita. Nguya ya nzoli ezali na misala ya kolendisa boyokani mpe boyokani ya ekolo. --- ## TÍTULO IV : YA CONSEIL ÉCONOMIQUE ET SOCIAL **Eteni 208** Etelemi na Republiki ya Demokratiki ya Kongó **Conseil économique et social**. **Eteni 209** Conseil économique et social ezali na misala ya kopesa **bimakanisi ya boteyama** likolo ya makambo ya économie mpe ya bolamu oyo epesami na yango na Mokonzi wa Republiki, Asemblé ya Ekolo, Séna mpe Gavermani. Ekoki, na nguya na yango moko, kobenga likebi ya Gavermani mpe biesongo likolo ya bichange oyo elakisaki eza ya ndenge ya kolendisa bokeli ya économie mpe ya bolamu ya mboka. --- ## TÍTULO V : YA BAINSTITUTION YA LISUNGI YA DÉMOKRASI ### Chapitre ya liboso : Ya Commission électorale nationale indépendante **Eteni 211** Etelemi **Commission électorale nationale indépendante** oyo ezali na botali ya sembo ya mobeko. Commission électorale nationale indépendante ezali na mosala ya kosalela mpe ya koyangela procedure ya likita mingimingi ya kozwa balobi ya balikita, ya kobatela liste ya balikita, ya balikita, ya kotalela mpe ya référendum nyonso. --- ### Chapitre 2 : Ya Conseil supérieur ya audiovisuel et ya communication **Eteni 212** Etelemi **Conseil supérieur ya audiovisuel et ya communication** oyo ezali na botali ya sembo ya mobeko. Ezali na misala ya kobatela mpe kobotisa bonsomi mpe kobatelama ya presse, mpe ya binzela nyonso ya communication ya bato monene na koyangela mobeko. Eteleraka koyangela bisaleli ya ndenge ya boyebi mpe ya bokiyaki ya malamu ya bipartito ya politiki, bisangani mpe bato na binzela ya boyebi mpe communication ya ofisyele. --- ## TÍTULO VI : YA BOYOKANI YA BANZOTO MNE BIKONZANE YA MOKILI **Eteni 213** Mokonzi wa Republiki ateyaka mpe akomisaka boyokani ya banzoto mpe bikonzane ya mokili. Gavermani esiaka bikonzane ya mokili oyo esengami kokomisama te sima ya koteyaka na Conseil des ministres. Eyebisaka Asemblé ya Ekolo mpe Séna. **Eteni 214** Boyokani ya kimia, ya commerce, oyo esangisa palata ya mboka, oyo ebongisaka bisaleli ya mobeko, ekoki kokomisama to kopesama ndingisa folo na mobeko. **Ata kopesa, ata kobandela, ata kosangisa kisanga ya mabelé ezali na ntina te soki bato ya Kongó bakomisá te na nzela ya référendum.** **Eteni 215** Boyokani ya banzoto mpe bikonzane ya mokili oyo basiami na malamu ezali, banda kopandisama na yango, **na nguya koleka mibeko**, na koyangela boyamboli. **Eteni 217** Republiki ya Demokratiki ya Kongó ekoki kosia boyokani to bikonzane ya boyokani to ya boyokani ya mboka oyo esangisi kopesa mwa mwa ya bokonzi mpo ya kolendisa **boyokani ya Afrique**. --- ## TÍTULO VII : YA KOBONGISAMA YA KONSTITISYO **Eteni 218** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)* Misemi ya kobongisama ya Konstitisyo ezali na : 1. Mokonzi wa Republiki ; 2. Gavermani sima ya koteyaka na Conseil des ministres ; 3. Chambre nyonso ya Parlement na boluka ya ntuku moko ya bato na yango ; 4. **kisanga ya bato ya Kongó, ntuku tuku ya nkoto, bazali na ntina**, oyo balobaka na nzela ya pétition oyo epesami na Chambre moko ya mibale. Kobongisama eza ya ntina folo soki projet ekomisami na **référendum** na bikita ya Mokonzi wa Republiki. Kasi, projet etindami te na référendum tango Asemblé ya Ekolo mpe Séna oyo bakutsaná na Congrès ekomisi yango na **bunana ya tuku misatu ya batanu ya bato** oyo bazali na yango. **Eteni 219** Kobongisama moko te ekoki kozala na tango ya ntaka, état d'urgence to état de siège, to na tango ya intérim na Mokonzi wa Republiki. **Eteni 220 : Bisaleli ya Kobongisama Te** Eza **ya kobongisama te** : - ndenge ya Republiki ya Boma ; - mobeko ya likita ya bato nyonso ; - ndenge ya Gavermani oyo amelami ; - **motutu mpe tango ya bamandat ya Mokonzi wa Republiki** ; - bonsomi ya Nguya ya Bosembo ; - kobukana ya politiki mpe ya bisindika. Esili kolokola kobongisama nyonso ya Konstitisyo oyo mokano to ntina na yango eza ya kokata makoki mpe bonsomi ya bato, to kokata makoki ya biesongo mpe bisangani ya mabelé oyo bakonziami. --- ## TÍTULO VIII : BISALELI YA TANGO YA KOBANDA MOPE YA ELEKI **Eteni 221** Tango eza te na kobundana na Konstitisyo oyo, mibeko mpe mibembo ya service oyo ezali na nguya etikali kino na kobomisama to kobongisama na yango. **Eteni 223** Koleka na kotia ya Cour constitutionnelle, Conseil d'État mpe Cour de cassation, **Cour suprême ya bosembo** esalelaka misala oyo epesami na bango na Konstitisyo oyo. **Eteni 225** Cour ya sécurité ya Boma **ebuswami** banda kotia na nguya ya Konstitisyo oyo. **Eteni 226** *(ebongisami na Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011)* Mobeko ya programme ebilangiaka banzela ya kotia biesongo ya sika oyo etalelami na eteni 2 ya Konstitisyo oyo. Koleka yango, Republiki ya Demokratiki ya Kongó esangisi Ville ya Kinshasa mpe biesongo tuku ya Kongó : Bandundu, Bas-Congo, Équateur, Kasaï Occidental, Kasaï Oriental, Katanga, Maniema, Nord-Kivu, Province Orientale mpe Sud-Kivu. **Eteni 228** Konstitisyo ya transition ya 04 avril 2003 **ebuswami**. **Eteni 229** Konstitisyo oyo, oyo ekomisami na référendum, ekomi na nguya banda kokomisama na yango na Mokonzi wa Republiki. > **Joseph KABILA KABANGE** --- ## LISUSU : BILOBI YA NTINA ### 1. Bilobi ya ntina ya Konstitisyo ya 18 février 2006 Banda bonsomi na yango, 30 juin 1960, Republiki ya Demokratiki ya Kongó ezali na bilikambo ya politiki ya seko oyo moko ya ntina ya yango ya liboso eza kobundana na bolamu ya bainstitution mpe ya bato na bango. Mpo ya kosilisa bilikambo yango ya seko ya bolamu mpe ya kopesa mboka mpe nyonso makasi ya komisama lisusu, badélégu ya bipartito ya politiki mpe ya Société civile, bato ya nguya ya mboka, oyo bakutsaná na Dialogue intercongolais, bakomi boyokani, na **Accord Global et Inclusif oyo basiamaki na Pretoria 17 décembre 2002**, ya kotia bosaleli ya sika ya politiki, oyo efundiami na Konstitisyo ya sika ya démokrasi. Konstitisyo oyo ekomisami ezali na bimakanisi ya ntina oyo elandaka : **I. Ya Boma mpe Bokonzi** Boma ya Kongó ebongisami na service ya mboka na biesongo 25 mpe ville ya Kinshasa, oyo ezali na botali ya sembo ya mobeko. Biesongo basalelaka makambo ya pembeni mpe bakabola bikolano ya ekolo na pouvoir central na **40 % mpe 60 %** na ndenge. **II. Ya Makoki ya Bato, Bonsomi ya Ntina mpe Misala ya Moto ya Mboka mpe ya Boma** Konstitisyo oyo eteyaka lisusu bosimbeli ya RDK na Makoki ya Bato mpe bonsomi ya ntina. Etia ngiya ya monene na **kobotisa bokokani ya mibali mpe basi**. **III. Ya Mosaleli mpe Bisaleli ya Nguya** - Mandat ya Mokonzi wa Republiki ekomisami mbala moko folo. - Bilaka ya libanda, ya bobeli mpe ya sécurité ekomi binkaba ya bosalani. - Gavermani ezali na bosepeli na Asemblé ya Ekolo. - Konstitisyo eteyaka lisusu **bonsomi ya nguya ya bosembo**. - Bakota mpe Batribunal ebongisami na bisangani misatu : bingumba ya bosembo ya bolamu (na botamboli ya Cour de cassation), bingumba ya bosembo ya service (oyo Conseil d'État etelemi), mpe Cour constitutionnelle. **IV. Ya Kobongisama ya Konstitisyo** Mpo ya kobatela mibeko ya démokrasi, bisaleli oyo etaleli ndenge ya Republiki ya Boma, likita ya bato nyonso, motutu mpe tango ya bamandat ya Mokonzi wa Republiki, bonsomi ya nguya ya bosembo, kobukana ya politiki mpe ya bisindika **ekoki kobongisama na Konstitisyo te**. --- ### 2. Bilobi ya ntina ya Mobeko n° 11/002 ya 20 janvier 2011 oyo ebongisami na baeteni míngi ya Konstitisyo ya 18 février 2006 Banda kotia na nguya ya Konstitisyo ya 18 février 2006, misali ya bainstitution ya politiki elakisi makambo ya solosolo, bampaka mpe bilikambo oyo motonga ya Konstitisyo ya libandela atolaki te. Kobongisama oyo etaleli **baeteni sambo** ya 229 oyo Konstitisyo ezali na yango : | Eteni oyo ebongisami | Likambo ya kobongisama | |---|---| | **Art. 71** | Kopona Mokonzi na bunana ya mingi ya balobi oyo balobisami | | **Art. 110** | Lotombo ya Député/Sénateur ya kozongela mandat na yango sima ya mosala ya politiki oyo ekokanaka te | | **Art. 126** | Kotia bitalata ya suka ya tango ya palata soki mobeko ya palata etindami lisusu na Parlement | | **Art. 149** | Kolongola Parquet na bilobi ya bato ya nguya ya bosembo | | **Art. 197** | Nguya ya Mokonzi wa Republiki ya kobuswama Asemblé ya esongo na tango ya bilikambo ya monene | | **Art. 198** | Nguya ya Mokonzi wa Republiki ya kobimisama Governeur ya esongo na tango ya bilikambo ya monene | | **Art. 218** | Kokumisa na Mokonzi wa Republiki nguya ya kobikisama référendum ya Konstitisyo | | **Art. 226** | Kopesamela mobeko nguya ya kobilangi banzela ya kotia biesongo ya sika | --- *Suka ya mokanda : Konstitisyo ya Republiki ya Demokratiki ya Kongó (masolo oyo batindaná, Journal Officiel, Kinshasa, 5 février 2011)* --- > **Likomba ya molongi ya traduction :** > Traduction oyo esalemi na lingala ya Kinshasa (monoko ya ekolo ya bobele, ya commerce mpe ya service ya bilabi) mpo ya kolendisa boyebi ya bato nyonso ya Kongó. Konstitisyo ya ofisyele eza na français. Na tango ya bompaka nyonso ya mibeko, texte ya français eza ya nguya.